Amerika Birleşik Devletleri'nde bir havalimanının güvenlik hattında sıraya girdiğinizde, kolunuzda bir sürekli glikoz sensörü ya da belinizde bir insülin pompası varsa, çoğu zaman konuşmanıza bile gerek kalmaz. Görevlinin başvurabileceği bir prosedür, size uzatabileceği bir bildirim kartı, arayabileceği bir yardım hattı vardır.

Ülkeye döndüğümde ise tanıdık bir sahneyle karşılaşıyorum. Bizzat bir CGM (Sürekli Glikoz Sensörü) kullanıcısı olarak ve benimle uçan yakın çevremde de hem CGM hem de insulin pompası taşıyanlar olduğu için her seyahatimde bizzat deneyimlediğim, içinden geçtiğim bir sahne bu: Cihazını taşıyan yolcu, güvenlik görevlisine Tip-1 diyabetin ne olduğunu, o küçük kutunun neden vücudundan çıkarılamayacağını sıfırdan anlatmaya çalışıyor. Sıra uzuyor, ses yükseliyor, herkes geriliyor. Fark bir tabela meselesi değil; bir sistem meselesi. Beni bu yazıyı kaleme almaya, bu konunun üzerine gitmeye iten en büyük motivasyon da her uçuşumda kapıda verilen bu yıpratıcı ve gereksiz mücadele.

Doğru Bilinen Yanlışlar: Dedektör X-Ray Değildir!

Önce yaygın bir yanlışı düzeltelim, çünkü yazının bundan sonrası tamamen buna bağlı. Havalimanında birbirine karıştırılan üç ayrı sistem var:

-Kapı Tipi ve El Tipi Metal Dedektörleri: Bunlar X-ray değildir; nitekim İstanbul Havalimanı bile kendi bilgilendirme sayfasında bu dedektörlerde X-ray teknolojisi kullanılmadığını açıkça yazıyor.

-Vücut Tarayıcıları (Gelişmiş Teknolojili Kapılar): Avrupa'da yasa gereği yalnızca iyonlaştırıcı olmayan, düşük güçlü milimetre dalgayla çalışabilir; klasik röntgen değildir.

-El Bagajı Tarayıcıları: İşte bunlar X-ray ya da yeni nesil bilgisayarlı tomografi (CT) teknolojisi kullanır.

Bu ayrım kritik, çünkü "Sensörün varsa X-ray'e girme" gibi tek cümlelik bir uyarı bugün teknik olarak yanlıştır. Doğru mesaj markaya, modele ve tarayıcı türüne göre değişir.

Markaların Labirenti ve "E7" Hata Kodunun Gerçekliği

Somutlaştıralım. Dexcom, yeni nesil G7 sensörünün hem metal dedektörden hem de vücut tarayıcısından geçebileceğini söylerken; bir önceki model G6 için vücut tarayıcısından kaçınıp elle aramanın istenmesini öneriyor — yani aynı üreticinin iki farklı modeli için iki farklı talimat.

Abbott, FreeStyle Libre sensörlerinin metal dedektörden geçebileceğini ama bazı milimetre dalgalı vücut tarayıcılarının etkisinin hiç değerlendirilmediğini, cihaza zarar verebileceğini belirterek alternatif tarama öneriyor. İnsülin pompalarının çoğu için genel tavsiye ise pompayı bagaj X-ray'ine sokmamak ve vücut tarayıcısı yerine alternatif kontrol istemek yönünde.

Ülkemizde de yaygın kullanılan Accu-Chek pompalarında Roche'un talimatı da aynı çizgide: Kapı tipi metal dedektörden geçilebilir, ama tam vücut tarayıcısı ve bagaj X-ray'i önerilmez. Dahası Roche, pompa yanlışlıkla bir manyetik bozulmaya maruz kalırsa cihazın sesli ve dokunsal bir uyarıyla "E7" hata kodu verip yeniden başlatılana kadar insülin iletimini geçici olarak durdurduğunu söylüyor.

Yani karşımızdaki risk soyut bir "Zarar görebilir" endişesi değil; ekranda beliren net bir hata kodu ve anında duran bir insülin akışıdır! Hayatı yöneten bir cihazın ne kadar kırılgan bir dengede çalıştığının en somut resmi budur. Bir güvenlik görevlisinin tüm bu ayrımları o anda, kişisel bilgisine dayanarak yönetmesini beklemek kesinlikle adil değildir.

Cihazlar Kesin Bozuluyor mu?

Burada da ölçülü olmak gerekiyor. Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), yüksek dozlu radyoterapi dışındaki görüntüleme işlemlerinin cihaz arızasına yol açma ihtimalinin son derece düşük olduğunu belirtiyor; hatta 2024 sonunda Abbott'ın iki Libre sistemini görüntüleme sırasında kullanımdan men eden kısıtlamayı kaldırdı.

Yani sorun "Her radyasyon teması cihazı yok eder" kesinliği değil; bazı cihazların belirli tarama sistemleriyle yeterince test edilmemiş olması. İşte tam da bu belirsizlik, kararın yolcu ile görevli arasındaki bir pazarlığa değil, önceden belirlenmiş bir uyumluluk tablosuna ve standart prosedüre bırakılmasını zorunlu kılıyor. Hayati önemdeki bir cihazın güvenliği, personelin inisiyatifine ya da yolcunun ikna kabiliyetine emanet edilemez.

Dünyada İşler Nasıl Yürüyor?

-ABD (TSA): Ulaştırma Güvenliği İdaresi'nin kuralı sade: Vücuda takılı pompa veya sensörün çıkarılması istenmez, yolcu isterse tarayıcı yerine elle arama ve görsel kontrol yapılır. Amerikan Diyabet Derneği, görevlilerin yolcuya "Cihazı çıkarın" ya da "Tarayıcıdan geçmek zorundasınız" diyemeyeceğini, seçimin tamamen yolcuya ait olduğunu belirtiyor. Sürece opsiyonel bir bildirim kartı ve yardım hattı eşlik ediyor.

-Birleşik Krallık (CAA): Sivil Havacılık Otoritesi ve havalimanı işletmecileri birliğinin hazırladığı "Tıbbi Cihaz Farkındalık Kartı", bir ailenin çocuğunun insülin pompası yüzünden havalimanında saatlerce alıkonup uçağa alınmaması üzerine başlatılan bir kampanyanın ürünü. Kartın bir yüzü yolcuya, diğer yüzü doğrudan güvenlik görevlisine hitap ediyor: "Cihazı vücuttan çıkarmasını istemeyin, alternatif tarama sunun."

-Avrupa Birliği: AB mevzuatı da yolcuya güvenlik tarayıcısından geçmeyi reddetme ve en azından elle arama içeren alternatif bir kontrol talep etme hakkını açıkça tanıyor.

Türkiye'deki Kritik Boşluk: Mevzuat Var, Uygulama Eksik

Peki, Türkiye'de durum ne? Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü'nün (SHGM) kamuya açık sayfası bu konuyu kabul ediyor; güvenlik tarama donanımlarının insülin pompaları üzerindeki olası etkilerine dair endişeler bulunduğunu, üreticilerin farklı tavsiyeler verdiğini yazıyor. Üstelik İstanbul Havalimanı'nın SSS sayfasında çocuk, hamile ve kalp pili taşıyan yolcuların alternatif yöntemle (elle) kontrol edilebileceği bilgisi mevcut.

Ama işte kritik boşluk tam burada açılıyor:

Aynı resmi metin hamileyi ve kalp pilini ismen sayarken, insülin pompasını ya da sürekli glikoz sensörünü hiç anmıyor. Yani hak da, alternatif tarama da, hatta yolcu bilgilendirmesi de kâğıt üzerinde var; sadece milyonlarca insanın hayatını yöneten bu giyilebilir cihazlar o görünür listede yok.

Yolcunun güvenlik noktasında gösterip işlemi birkaç saniyede açıklayabileceği, resmî onaylı Türkçe–İngilizce bir kart da ortada yok. Bizlerin, hasta derneklerinin ve topluluk forumlarının yıllardır yaşadığı çile tam olarak bu: "Her seferinde Tip-1 diyabetli olduğumuzu ve o cihazın ne işe yaradığını sıfırdan anlatmak."

Türkiye'nin "Son Kilometre" Sorunu Nasıl Çözülür?

Türkiye'nin sorunu mevzuatın yokluğu değil; giyilebilir tıbbi cihazlara ilişkin bilginin güvenlik noktasında uygulanabilir, görünür bir standarda dönüşmemiş olmasıdır. Genel araçlar var, son kilometre eksik. Çözüm yalnızca her kapıya bir tabela asmak değil, bütünlüklü bir pakettir:

1- Görünür Bilgilendirme: Güvenlik girişlerine markadan bağımsız bilgilendirme levhaları.

2- SHGM Onaylı İki Dilli Kart: Yolcular için resmi bir Giyilebilir Tıbbi Cihaz Güvenlik Kartı.

3- Personel Eğitim Modülü: Güvenlik personeline sensör, pompa ve akıllı insülin sistemlerini açıkça anlatan eğitimler.

4- Güncel Uyumluluk Tablosu: Cihaz modeline göre hangi tarayıcı sisteminin (metal dedektörü, vücut tarayıcısı, bagaj X-ray'i) uyumlu olduğunu gösteren, düzenli güncellenen rehberler.

5- Standart Alternatif Kontrol: Görsel kontrol, elle arama ve patlayıcı iz tespiti (ETD) gibi alternatiflerin standartlaştırılması.

6- Merkezi Geri Bildirim: Yaşanan olumsuz olayların bildirilebileceği merkezi bir başvuru kanalı.

Son Söz

Bir toplumun hasta bireyine gösterdiği özen, çoğu zaman en sıradan anlarda ölçülür. Bir uçağa binmek için sıraya girmiş bir diyabetlinin, hastalığını her seferinde yeniden ispat etmek zorunda kalmaması; işte o görünmez kolaylık, aslında bir ülkenin sağlık ve havacılık okuryazarlığının en somut sınavıdır. Kapıdaki o sessiz mücadeleyi bitirmek ne pahalı bir teknoloji ne de karmaşık bir reform gerektiriyor. Sadece, hâlihazırda var olan hakkı görünür kılacak bir irade istiyor.