1/ F-86EC(M) Uçaklarının Havada Çarpışması:

30Ağustos Zafer Bayramı ve 29Ekim Cumhuriyet Bayramı kutlamalarında Ankara’da Devlet ve Hükümet zevatı, diplomat ve elçiler vb. halkın önünden Hipodromda resmi geçit töreni yapılmaktadır! Bu esnada Türk Hava Kuvvetleri, Kara Kuvvetleri Havacılığı, Türk Hava Kurumu vb. havacılık birimleri, çeşitli düzenlerde alçak irtifadan tribünlerin üstünden geçerek törene ayrı bir hava katmaktadır. 

 Solda 1959’da üç F-86 Filosunun merasim uçuşu düzeni. Kırmızı isimler şehit pilotların kol uçuşundaki yerleridir. Sağda ABD Hava Kuvvetlerinin üç F-86 uçağı kol uçuşunda

30 Ağustos 1959’da Türk Hava Kuvvetlerinden 36 adet tek kişilik F-86EC(M) tipi av -önleme uçağı geçit töreni düzeninde uçuyorlardı. Çubuk Barajından Hipodroma yönelen 36 uçak alçalmaya başlamış ve süratleri de artmıştı.

Bu uçakların bir özelliğine bağlı olarak süratleri 400kts ≈ 643km/sa üzerinde kumandaları hassaslaşırken burun yukarı hareket etme (pitch-up) eğilimi baş göstermekteydi. Merasim kolunun lider uçağı alçalırken süratini koruyamamış ve yere yaklaştıkça uçaklarda pitch-up eğilimi artmıştı.

       Cumhuriyet Gazetesindeki olay haberi

Hipodromun üzerinden yaklaşık 60-90m (200’-300’) yükseklikten geçtikten kısa bir süre sonra merasim kolunun arka üçlüsünden iki uçak çarpışmıştı. Bugünden geriye doğru bakınca, lideri takip eden diğer filoların kol uçucularının hem daha alçalıp yere çarpmaktan kaçınmak için yukarı çekişe, 400kts’dan daha yüksek sürati geçerek kumandaların pitch-up eğiliminin bu çekişe eklenerek kazaya neden olduğu gibi varsayımı öne çıkmaktadır. Ancak halâ kesin çarpışma neden(ler)i bulunamamıştır.

İki F-86 parçalanarak yere düşmüş, uçucuları Plt. Ütğm. Çelen ve Plt. Tğm. Akkan ölmüştü. Uçaklardan birinin kanadı bir eve çarpınca yangın çıkmıştı. Çıkan yangını itfaiye söndürmüştü. Uçakların enkazları yaklaşık beş kilometrelik sahaya dağılmıştı. Genellikle Atatürk Orman Çiftliğinin tarla ve bahçelerine düşmesiyle başka can kaybı olmamıştı.

Yaklaşık 50.000 kişinin izlediği acıklı olay büyük heyecan ve üzüntü yaratmıştı.

2/ Yolcu Uçağı ile Askeri Nakliye uçağının Çarpışması:

1Şubat 1963 günü 15.13 sularında Ankara’nın Ulus Meydanı ve civarında peşpeşe gürültü ve patlama sesleri duyulmuştu. Ardından da alevler, dumanlar çevreyi sarmıştı.

Lübnan’ın Middle East Airlines’ a ait MEA-265 sefer sayılı Vickers Viscount-745D E9 tipi yolcu uçağı, dört ekip ve on bir yolcusuyla Lefkoşe-Esenboğa seferini yapıyordu. Kule ile telsiz teması kurmuş 8.000 feet’ten 6.500 feet’e alçalış iznini almıştı. MEA-265, IFR (Instrument Flight Rules) Aletle Uçuş Usullerini uygulayarak uçuşunu sürdürüyordu.

Türk Hava Kuvvetlerine ait çağrı ismi Çubuk-28 olan Douglas C-47 tipi nakliye uçağı da aletle uçuş eğitimi için üç kişilik ekibiyle Etimesgut meydanından kalkmıştı. Görevlerini tamamladıktan sonra VFR (Visual Flight Rules) Görerek Uçuş Kurallarına bağlı olarak 7.000 feet’te Etimesgut’a dönüyordu. Ne var ki Esenboğa’nın terminal hava sahasını kat ederken konumunu Esenboğa kuleye rapor etmemiş ve Etimesgut kulesinin frekansında uçuşunu sürdürmüştü.

Solda Normandiya Çıkartması boyalarıyla Douglas C-47 Skytrain (Dakota), Sağda Vickers Viscount-745D uçuşta

Alçalıştaki MEA-265’in pilotları C-47 uçağını görememiş ve daha hızlı olduğu için arkadan- her ikisinin istikametlerinde 40° lik bir açıyla- öndekine çarpmıştı. Anında iki uçak parçalanarak Ulus ve civarına düşmüştü. Lübnan uçağı Hükümet Caddesindeki Ticaret Hana çarparak infilak etmişti.  Yanındaki Raşit Efendi apartmanı arasında büyükçe bir çukur açılmıştı. Diğer parçalar da Garanti Bankası, artık faaliyette olmayan İstanbul Bankası şubeleri, Gima Mağazası, Hükümet Caddesi, Bentderesi Caddesi civarına dağılmıştı.

O yıllarda Ankara’nın en işlek ve merkezi yeri olan Ulus Meydanı, Ramazan ayı nedeniyle daha kalabalık ve hareketliydi. Düşen parçaların darbe etkileri ve uçakların yakıtlarının tutuşmasıyla -görgü tanıklarının ifadelerine göre- ortalık adeta cehenneme dönmüştü. Üstelik yangınlar nedeniyle havagazı boruları da patlayarak durumu kontrol dışı hale getirmişti.

                                              Enkazlarda söndürme çalışmaları

Tüm Ankara itfaiye teşkilatının yanısıra askeri yangın söndürme araçları ile ABD’nin Jusmmat ve PX’teki köpüklü söndürme takımı da (bu teçhizat o yıllarda henüz Türk itfaiyesinde yoktu) mücadeleye katılmıştı.

Çarpışmanın şiddetinden MEA-265’in basınçlı kabini yırtılınca iki yolcu ve iki hostes dışarı fırlamışlardı. Sonradan bir hostesin cesedi apartman balkonunda, bir yolcu çatıda, bir tanesi de koltukla birlikte Gençlik Parkında bulunmuştu.

İlk anda yerdekilerle birlikte 90 kişi ölmüş, yaralılar hastanelere kaldırılmıştı. Ölümlerin pek çoğu yanarak olmuştu. Ne var ki takip eden günlerde toplam ölüm sayısı 120’ye çıkmıştı. Ayrıca yerde, 35 yaşındaki bir kadın olayın etkisiyle çıldırmıştı.

Evler ve işyerlerindeki hasarlar oldukça büyüktü. Yerde 12 araç yanmıştı. Neredeyse tüm Ankara sakinleri bir şekilde kazayı ya da sonrasındaki alev ve dumanları görmüştü. Radyodan sürekli kan anonsu yapılmıştı. En tuhaf durum ise meraklıların kapattığı yollar yüzünden ambulanslar yaralıları çok büyük zorluklarla, ancak kaldırımlardan hastanelere götürebilmişlerdi.

Solda yanan enkaz mücadelesi ve seyirciler, sağda ayakta tedavi görmüş bir yaralı

Cenazelerden 49’u büyük kalabalıklar eşliğinde 5Şubat 1963 günü Cebeci Asri Mezarlığındaki şehitliğe defnedilmişti.

Kaza sonrası her iki kulenin konuşma kayıtları incelendiğinde C-47 pilotlarının Esenboğa ile hiç telsiz bağlantısı yapmadan sivil havayolu ve Esenboğa yaklaşma paternini izinsiz kat etmesi, o esnada Etimesgut kuleyle temasta olması en büyük hatalardan birisiydi.

Öte yandan MEA-265’in de Gölbaşı-ANK NDB (bir tür aletle yaklaşma kolaylığı) arasında doğru zaman ve mesafe raporu vermediği ICAO inceleme sonuç raporunda belirtilmişti. Ayrıca MEA-265’in uçuş raporlarının uluslararası standartlarda yapılmadığı, IFR yerine VFR uçuşa izinsiz geçtiği de eklenmişti.

Sonuçta ICAO raporunda kazada, MEA-265’in %80, C-47’nin de %20 suçlu-sorumlu olduğu belirtilmişti. Lübnan sivil havacılık otoritesi sonradan bir suçlamayla sonuçların değiştirildiği iddiasında bulunmuştu…

***

(*) (**) Yıllar içinde Ankara ve civarında pek çok uzak kazası olmuştur. Hepsini kapsamak (özellikle ordu ve emniyet teşkilatının) pek olanaklı değil. Ancak bunlardan bir kısmını özet olarak aktarabiliyoruz:

3/ II.Dünya Savaşından Sonra Ankara ve Çevresinde Düşen Uçaklara Özet Bir Bakış:

*T.H.K’nin Curtiss-Wright Cw-22B tipi eğitim uçağı 1.1.1946’da Etimesgut meydanında kazaya uğramıştı. Uçaktaki iki pilot ölmüştü.

*1.7.1946’da T.H.K’nin Curtiss-Wright Cw-22B tipi eğitim uçağı Etimesgut yakınlarında düşmüş, bir pilot yaşamını yitirmişti.

*14.8.1946 günü T.H.K’nin Airspeed Oxford Mk.1 tipi eğitim uçağı Gölbaşı yakınlarında düşmüştü. Uçaktaki dört kişiden kurtulan olmamıştı.

*T.H.K’nin Douglas B-26 Invider tipi bombardıman uçağı 28.5.1948’de Çubuk barajı civarına düşmüş bir kişi ölmüştü.

* T.H.K’nin Beechcraft AT-11 Kansan tipi eğitim-irtibat uçağı 24.8.1948’de Ankara yakınlarında düşmüş, iki kişilik ekipten kurtulan olmamıştı.

*14.8.1949’da T.H.K’nin Douglas C-47 Skytrain (Dakota) tipi uçağı Esenboğa-Cumaovası seferini yaparken Ankara yakınlarında düşmüştü. Uçaktaki toplam yedi kişiden kurtulan olmamıştı.

*ABD Hava Kuvvetlerine ait bir Douglas DC-3 nakliye-yolcu (kombi) uçağı, 6.1.1950’de Etimesgut’tan kalkıştan hemen sonra motor arızası nedeniyle Ankara yakınlarında düşmüştü. Kazada uçaktaki toplam dört kişi ölmüştü.

*25Mart 1950 günü Devlet Hava yollarına ait Douglas DC-3 (TC-BAL) tipi yolcu uçağı Etimesgut’a inişi esnasında düşmüş, uçaktaki toplam 4 ekip ve 11 yolcudan kurtulan olmamıştı.

*25.12.1951’de T.H.K’nin bir Douglas C-47 Skytrain (Dakota) tipi uçağı Ankara-İstanbul uçuşunu yaparken, kalkıştan sonra buzlanma nedeniyle Ankara yakınlarında düşmüştü. Uçaktaki altı kişiden kurtulan olmamıştı.

*4.7.1952’de T.H.K’nin Miles Magister M-14 tipi eğitim uçağı Ankara civarında düşmüş iki pilotu da ölmüştü.

*14.11.1952’de T.H.K’ne ait Douglas C-47 Skytrain (Dakota) tipi uçak, Etimesgut’tan kalkışını takiben Sincan yakınlarında düşmüştü. Uçaktaki toplam dört kişi ölmüştü.

*Devlet Hava Yollarının Douglas DC-3 (TC-EGE) tipi uçağı, kalkışta motor yangını nedeniyle yaklaşık 450’≈ 157m yükselebildikten sonra düşmüştü. 25.9.1953 günü gerçekleşen kazada beş kişilik ekipten dördü, on altı yolcudan biri ölmüştü.

*4.7.1956’da T.H.K’nin Republic F-84 Thunderjet tipi jet uçağı Ankara yakınlarında düşmüş, pilotu ölmüştü.

*14.2.1957’te Eskişehir’den kalkan T.H.K’ne ait Republic F-84 Thunderjet tipi jet uçağı Gölbaşı civarında jeneratör arızası nedeniyle düşmüş, pilotu kurtulamamıştı.

*28.11.1957’de ABD Hava Kuvvetlerinin Douglas C-124 Globe Master tipi nakliye uçağı Trablus-Esenboğa seferini yaparken, meydanın 10km güneyindeki tepeye çarpmıştı. Uçaktaki üç kişi ölmüştü.

*19.3.1959’da Türkkuşu’na ait Miles Magister M-14 tipi eğitim uçağı Mürted meydanın uzağında düşmüş, iki pilotu da ölmüştü.

*16.4.1959 günü T.H.K’ne ait Douglas C-47 Skytrain (Dakota) uçağı Etimesgut’tan kalkışı takiben kısa bir süre sonra arıza nedeniyle Ankara yakınlarında Çubuk nehrine düşmüştü. Toplam iki ölü, altı yaralı vardı.

*SAS Skandinavian Hava Yollarına ait SUD SE-210 Caravelle tipi yolcu uçağı 19.1.1960 günü Ankara Esenboğa yakınlarında yere çarpmıştı. Uçuş numarası 871 olan uçaktaki toplam 47 kişiden kurulan olmamıştı.

*12.3.1960’da T.H.K’ne ait Douglas C-47 Skytrain (Dakota) tipi uçağı Etimesgut’tan kalkışı esnasında pist kenarındaki bir ABD askeri uçağına çarpmıştı. Ölü ve yaralı konusunda bilgiye ulaşılamadı.

*British European Airways şirketinin 226 sefer sayılı de Havilland DH-106 4B tipi yolcu uçağı 21.12.1960’ta Ankara yakınlarında yere çarpmış uçaktaki toplam 27 kişi ölmüştü.

*23.9.1961’de Türk Hava Yollarının TC-TAY kuyruk numaralı Fokker F.27 Friendship tipi pervaneli uçağı Etimesgut yakınlarındaki Karyağdı Tepeye çarpmıştı. Uçaktaki 29 kişiden kurtulan olmamıştı.

*26.8.1963’te T.H.K’nin F-86EC(M) Sabre tipi avcı uçağı Mürted civarında düşmüş, pilotu kurtulamamıştı.

*Türk Hava Yollarına ait TC-ETİ kuyruk numaralı Douglas DC-3 tipi yolcu uçağı Esenboğa’ya inerken Pursaklar’a çakılmıştı. 3.2.1964 günü gelişen kazada uçaktaki üç kişilik ekipten kurtulan olmamıştı.

* T.H.K’nin Miles Magister M-14 tipi eğitim uçağı 18.6.1964’te Polatlı yakınlarında düşmüş, pilotu kurtulamamıştı.

* THK’nin Republic F-84G Thunderjet tipi jet uçağı 28.2.1966’da Balâ yakınlarında düşmüş pilotu ölmüştü

*10.8.1966 günü T.H.K’nin MKEK Uğur modeli eğitim uçağı Ankara civarında düşmüş, pilotu yaşamını yitirmişti.

*T.H.K’ne ait Miles Magister M-14 tipi eğitim uçağı Gölbaşı civarına 14.10.1966’da düşmüş, pilotu ölmüştü.

*2.2.1969’da Türk Hava Yollarının TC-SET kuyruk numaralı Vickers Viscount 794 tipi uçağı Esenboğa’ya inişte piste çarpmıştı. Kazada ölen olmamıştı.

*14.4.1960’da Kara Kuvvetlerine ait bir helikopter Ankara yakınlarında düşmüş, içindeki dokuz kişiden kurtulan olmamıştı.

*28.1.1974 günü T.H.K’nin Lockheed TF-104G Starfighter tipi jet uçağı Polatlı civarında düşmüş iki pilotu da kurtulamamıştı.

*5.3.1979’da Türk Hava Kurumunun SIAT-223 Flamingo tipi eğitim uçağı Gölbaşı yakınlarına düşmüş iki pilotu da ölmüştü.

*23.12.1979 günü Türk Hava Yollarının Samsun-Ankara seferini yapan TC-JAT kuyruk numaralı Fokker F.28 Fellowship tipi jet yolcu uçağı, Esenboğa kuzeybatısında tepeye çarpmıştı. 4 ekipten 3’ü, 39 yolcudan 38’i ölmüştü.

*18.2.1982’de Mürted yakınlarında T.H.K’nin Lockheed TF-104G Starfighter tipi jet uçağı eğitim uçuşunda düşmüş, her iki pilotu da yaşamını yitirmişti.

*İstanbul-Ankara TK-158 seferini yapan THY’nın TC-JBR kuyruk numaralı Boeing B-727 tipi uçağı Esenboğa pistine 50m kala yere çarpmıştı. 16.1.1983’te gerçekleşen kazada 47 kişi ölürken, 22 kişi yaralanmıştı.

*Türk Hava Kurumuna ait Pitts Special S-2A tipi akrobasi uçağı 13.5.1983 günü Etimesgut’a düşmüş, pilotu ölmüştü.

*5.5.1989’da Orman Genel Müdürlüğüne ait Aérospatiale SA365 tipi helikopter, Polatlı civarında düşmüş, içindeki beş kişiden kurtulan olmamıştı.

*17.2.1993’te Türk Kara Kuvvetlerine ait Beechcraft B-200 King Air tipi turbo prop uçağı Güvercinlik meydanından kalktıktan sonra Yenimahalle semtinde PTT bahçesine düşmüştü. Uçaktaki beş kişi ve yerde bir kişi ölmüştü. Uçakta dönemin Jandarma Kuvvetleri Komutanı Eşref Bitlis’in olması pek çok spekülatif kaza teorilerine (buzlanma, pilot hatası, suikast vb.) bağlanmış ama gerçek neden(ler) halâ bulunamamıştı.

* TAI’ye ait S.M SF260D Alenia tipi eğitim uçağı 10.3.1993’te Esenboğa’da düşmüş, uçaktaki iki kişi ölmüştü.

*Türk Hava Kurumuna ait Slingsby T-67 M-200 tipi eğitim uçağı 9.7.1998’de Gölbaşı yakınlarına düşmüş, uçaktaki iki pilot ölmüştü.

*24.1.2000’de Top Air Servis’e ait Beechcraft C90 tipi özel uçak Ankara’nın Güdül ilçesi civarına düşmüştü. Uçaktaki dört kişi ölmüştü.

*Mürted meydanından 18.5.2001 günü TAI’ye ait CASA CN-235 tipi nakliye uçağı, test uçuşu için kalkışta piste düşmüştü. Uçaktaki üç İspanyol, bir Türk görevli ölmüştü.

* Cessna-172 tipi eğitim uçağı 9.3.2012 günü Esenboğa’ya 4.8km kala motor arızası nedeniyle yere düşüp ters dönmüştü. İki pilot yaralı olarak kurtulmuştu.

*17.12.2013’te Kara Kuvvetlerine ait Sikorsky tipi helikopter, Gölbaşı yakınlarında düşmüştü. Helikopterdeki dört kişiden kurtulan olmamıştı.

*16.8.2014 günü Polatlı civarında bir kit uçak (montajını, satın alanın yaptığı uçak) düşmüş, uçaktaki tek pilot ölmüştü.

*27.3.2018’de eğitim uçuşu yapan Cessna C-170 tipi uçak, yüksek gerilim hattına çarpıp Esenboğa Mahallesine düşmüştü. Kazada uçaktakilerden bir ölmüş diğeri yaralanmıştı.

*Libya genelkurmay başkanı ve beraberindeki heyeti taşıyan Falcon F-50 tipi uçak 23.12.2025 günü kalkışından 16 dakika sonra, 20.38’de Haymana yakınlarında arıza nedeniyle düşmüştü. Uçaktaki toplam sekiz kişiden kurtulan olmamıştı.

4/ Yıllar İçinde Diğer Kazalardaki Uçak Tiplerinin Özetleri:

** 1962-1965 yıllarında Türk Hava Kuvvetlerinin 5 adet Canadair Sabre Mk.2 [F-86E(M)] tipi jet uçakları Mürted civarında düşmüştü.

**1969-1978 yılları arasında Mürted ağırlıklı olarak Ankara civarında Türk Hava Kuvvetlerinin 7 adet Convair F-102 Delta Dagger ve TF-102 Delta Dagger tipi jet uçakları düşmüştü.

**1969-1988 yılları arasında Mürted ağırlıklı olmak üzere Ankara civarında Türk Hava Kuvvetlerinin 21 adet F-104G Starfighter, TF-104 Starfighter, F-194S Starfighter kazası olmuştu.

**1975-1987 yılları arasında Etimesgut ve civarında Türk Hava Kuvvetlerinin 4 adet Douglas C-47 Skytrain (Dakota) tipi nakliye uçağı kazaya uğramıştı.

**1991-2001 yılları arasında Türk Hava Kuvvetlerinin 4 adet F-16C Fighting Falcon tipi jet uçağı Mürted ve civarında kazaya uğramıştı.

Başvurulan Kaynaklar

*Türkiye’de Sivil Havacılık Tarihi (Editör: Kıvanç Hürtürk – D Yayınevi, 2009)

* Türk Havacılık Kronolojisi (Stuart Kline -  Dönence, 2006)

*Turkish Military Aircraft since 1912 (Ole Nikolajsen – Dutch Aviation Society, 2005)

*ICAO Circular 78-AN/1966 Montreal-Canada

*ASN Aircraft Accidents Vickers 754D Viscount OD-AD/ Aviation-safety.net

**www.web.archive.org

*www.waybackmachine.com

*www.strasam.org (İrfan Sarp’ın makalesi)

*www.belgeseltarih.com

*www.wikipedia.org

*www.aa.com.tr

*Hayat Dergisi (Sayı:8-1963)

*Cumhuriyet Gazetesi

*Hürriyet Gazetesi

*Milliyet Gazetesi

*Akşam Gazetesi