A/ KUŞLAR:

Kuşların hızları kanat yapılarına, kas sistemlerine, uçuş tekniklerine hatta beslenme alışkanlıklarına göre değişmektedir. Ayrıca süzülüşte, düz uçuşuna göre daha hızlı, avını kovalarken veya düşmanından kaçarken de süratleri değişmektedir.

Öte yandan göçmen kuşların ortalama hızları seyahatleri esnasında önemli faktördür. Genellikle sakin hava koşulları ve rüzgâr yönünde uçmayı tercih ederler.

Kuşların boyutları büyüdükçe tüylerinin büyüme hızı olması gereken değerlere ulaşamadan döküldüğü için, iri kuşlar hız rekorlarında çok fazla yer alamamaktadır.

Örneğin çevremizdeki doğal hız rekortmenlerinden göçmen kazların üç tür sürat rejimi uyguladıkları gözlenmiştir: 1) Normal göç esnasındaki hızı 37-40km/sa, 2) Günlük yaşamda kullandıkları normal hız 55-60Km/sa, 3) Panik, tehlike halinde kullandıkları hız ise 92-95Km/sa. Mahmuz kanatlı kaz ise 140km/sa hıza, dalışta ulaşabilmektedir.

           Solda yaban kazı sağda kazlar sürü halinde göç ederken

Bir tür ördek (Kızıl göğüslü ördek-Red Breast merganster) göç ederken düz uçuşta hızı 129km/sa değerine ulaşmaktadır. Öte yandan bir çeşit albatros ise (Wandering Albatross) 800km lik göç uçuşu boyunca ortalama hızını 56km/sa değerinde korumuştur. Ancak gri başlı albatros dalışta maksimum 125km/sa hızına çıkabilmektedir. Albatrosların rüzgârları çok iyi kullandıkları öteden beri bilinmektedir; kuyruk istikametindeki rüzgârı kullanarak düz uçuşta albatrosların 73km/sa hıza ulaştıkları ölçülmüştür.

II. Dünya savaşında kraliyet ordusunun haberleşme güvercinlerinin ortalama hızları 60-94km/sa olduğu gözlenmiştir. Bugün yarış güvercinlerinin ortalama hızları (çeşitli bakım ve antreman tekniklerinin de yardımıyla) 125km/sa değerini çoktan geçmiştir.

Yine bir tür Gökdoğan (Peregrine Falcon) 45° lik dalışta 390Km/sa sürat değerine ulaşabilmektedir. Düz uçuşta 90km/sa hızını tercih etmektedir. Ancak bazı kaynaklarda Aksungur (akdoğan) 210km/sa değerini dalışta, yine delice doğan ise 160km/sa ortalama dalış hızının olduğu belirtilmektedir.

Kuzu kuşu (diğer isimleri de sakallı kartal veya kuzu kartalı, (Latince adı Gypefus Barbatus) dalışta 128km/sa ile akbabalar ile kartallar arasındaki halkayı tamamlamaktadır. Bir tür kaya kartalı yine dalışta 320km/sa hıza ulaştığı tespit edilmiştir.

                          Gökdoğan (Peregrine falcon) av ararken

Düz uçuşta kanat çırparak uçanlar arasında kızıl göğüslü ördek (Red Breasted Merganser) dalışta161km/sa, düz uçuşta ise 105km/sa ortalama hızı korumaktadır. Fırkateyn kuşu 130-150km/sa ortalama dalış hızına sahiptir.

Bir tür ebabil kuşu -beyaz boğazlı iğne kuyruklu kırlangıç- (White-throated, needle-tailed Swift) ise 180km/sa değerlerine ulaşmışlardır. Ebabil kuşunun en önemli özelliği çiftleşmek hariç sürekli uçabilmesidir. Bu esnada hem beslenme hem de uyumayı becerebilirken sadece yaklaşık üç ay kadar üremek için yere konmaktadır.

                           Solda fırkateyn kuşu, sağda ebabil kuşu

Kargalar düz uçuşta 40-50km/sa (cinslerine göre değişmektedir) hız yapabilmektedirler. Bir tür ev kırlangıcı (Delichon urbicum) düz uçuşta 40-50km/sa, dalışta 65km/sa ulaşabilmektedir. Öte yandan bir tür Avustralya Yusufçuk böceği 58km/sa değerine ulaşabilmektedir.

Laf arasında en yükseklerde uçabilme rekorunu bir çeşit akbaba (Ruppel’s Griffon Vulture) 11.260m≈ 36.942feet ile elinde tutmaktadır. Değişik hız kategorilerden bir örnek yerde en hızlı koşan kuş ise Greater Road Runner (Türkçe ismi yok; şu meşhur çizgi film kahramanı, Latince adı Geococcyx Californianus) yerde koşarak 42km/sa sürat yapabilmektedir. Elbette uçamayan kuşların içinde yerde en hızlısı, 97.5km/sa ile devekuşudur.

                                   Solda Road Runner, sağda devekuşu

Son olarak kanıtlanmamış ama iddia edilen bir canlı yaratığın hız rekoruna bakalım: Bir tür geyik paraziti (Deer Botfly) bir geyikten diğerine geçerken 1.290km/sa –ses hızı- değerine ulaştığı gözlemlenmiştir! Ancak bu rekor, özellikle böcekbilimcilerin de desteklediği tartışmaları getirmiştir! Ölçümün yapıldığı ortamda diğer çevresel faktörlerin hıza etkileşimini ayırt etmekteki güçlük, beraberinde bazı bilimsel sorgulamalara neden olmuştur: Sonra 400km/sa derken bazı bilim merkezlerinde de 40km/sa ortalama hızı olarak bildirilmiştir!

            Geyik parazitinin (Deer Botfly) Avusturya Alpleri 3700 metre                                                              yükseklikte çekilen fotoğrafı

Her ne olursa olsun bu canlılar, insanlığın uçuş macerasından çok öncelerinden beri oradaydılar ve bu hızlar onların yaşam biçimiydi... Sonrası ise üzücü ama gerçek ve meçhul...!

2/ İNSANLAR:

Ses hızını insan bedeniyle geçen ilk insan Joe Kittenger idi. 1960 yılında ABD Hava Kuvvetlerinin Exelcior projesi çerçevesinde basınçlı elbiseyle ve helyum gazlı balonla 31.3km yükseklikten serbest paraşüt atlayışında ses hızını geçmişti. Ancak donanımında yeterli ekipman olmadığı için hızı kesin ölçülememişti.

                    Felix Baumgartner serbest atlayışı için balonu terk ederken

Avusturyalı Felix Baumgartner 2012 yılında yine basınçlı elbise ve helyum gazlı balonuyla New Mexico’da 39km yükseklikten serbest paraşüt atlayışı yapmıştı. 9 dakika süren inişinde Mach 1.25 ≈ 1531km/sa hıza ulaşmıştı.

Ekim 2014’te bu kez Amerikalı Alan Eustace 31.4km yüksekliğe helyum balonu ve özel tazyikli elbisesiyle çıkmıştı. New Mexico’da yapılan serbest atlayışıyla yeni yükseklik rekorunu kırmıştı. 4.5 dakikalık serbest düşüşten sonra paraşütlerini açmıştı. Serbest düşüşte en yüksek hızı Mach 1.23 ≈ 1.322km/sa olmuştu.

Her üç atlayışta da sonik patlama ve şok dalgası (Şok Dalgası, ortamdaki yerel ses hızından daha hızlı hareketin sonucu yayılan dalganın yarattığı rahatsızlıklardır) yeryüzünden duyulmuştu.

NOT: Bu yazı, sevgili meslektaşım ve dostum Tunciz Taner’le birlikte eskiden Açık Radyo’da (94.9) -şimdilerde Apaçık Radyo- 09.10.2007 tarihinde yaptığımız “Uçuşan Şeyler” isimli programdan esinlenerek hazırlanmıştır.

Başvurulan Kaynaklar

*Birds and Us: A 12.000- Year History from Cave Art to Conservation (Tim Birkhead -Audio Books& Princeton University Press, 2022)

*Flight Speeds of Migrating Birds: A Test of Maximum Range Speed Predictions from Three Aerodynamic Equations (Clive V.J. Weham – Behavioral Ecology, 1994)

*Speed Birds (Alan Snow – Oxford University Press, 2018)

*Birds of the Great Basin: A Natural History (Fred A. Rysar – University of Nevada Press, 1985)

*Vahşi Yaşam (Euan Dunn & Derek Niemann – Boyut Yayıncılık, 2012)

*Türkiye ve Ortadoğu’nun Kuşları (R.F. Porter & S. Christensen& P. Schiermacker-Hansen-Doğa Derneği Yayınları, 2009)

*www.trakus.org

*www.animalhype.com

*www.wikipedia.org

*www.nationalgeographic.com