Pediatristlere* göre çocuklar en karmaşığından en basitine kadar oyunlarını sürdürürken tamamen kendilerine ait ve yine onlar için çok önemli başka bir dünyayı deneyimlemektedirler.

Yaş gruplarına göre yürütücü işlevler (planlama, dikkat, çalışma belleği, esneklik) vb. özellikleri çocuklar oyuncaklarla kazanabilmektedirler.

Oyuncaklarla çocukların ilişkisine ebeveynlerin katkısı, rolleri, büyük ve önemlidir. Modelleme, gözlem, çeşitlendirme, güvenlik denetimi ve zamanın kullanımı gibi özelliklerin kazandırılmasında rol model olabilmektedirler. Ne var ki kısa süreli bile olsa çocuklarıyla birlikteyken ebeveynlerin telefon, televizyon, bilgisayar, misafir vb. başka uğraşlardan uzak durup, sadece onlarla yoğun birlikteliğin önemini pediatristler sıklıkla vurgulamaktadırlar.

     Solda oyuncak uçak ve içi, sağda şekillerle bezenmiş karton uçak

Oyuncak seçiminde ebeveynlerin sakınması gereken önemli yanlışlar arasında aşırı uyarıcı oyuncaklar (sürekli ışık/ses çıkaranlar), yaşına göre çok küçük parçalılar (yutulma riski), yaş grubuna göre fazla karmaşık veya kas gücü isteyen oyuncaklar, ekran bağımlılığını tetikleyenler (çizgi filim, dijital oyunlar) vb. sayılabilir.

Yine oyuncak seçiminde bazı güvenlik kıstasları öncelikli olmalıdır. Yutma-boğulma, zehirlenme (toksik boyalar, plastik oyuncaklarda BPA, PVC/PVG** gibi sağlığa zararlı maddeler bulunmaması), keskin kenarlar, gevşek parçalar, elektrikli/ e-akıllı oyuncaklarda batarya sızıntısı, aşırı ısınma hatta alev riski, 5-6m den uzun ip, kayış ve kordonların askıya alma, boğulma gibi riskleri dikkate alınmalıdır.

Ayrıca uzmanlar, aynı anda tüm oyuncakları sermek yerine, dönüşümlü olarak azar azar çocuğa verilmesini önermektedirler.

B/ OYUNCAK GRUPLARI:

Uzmanlar tarafından oyuncaklar beş ayrı grupta toplanmaktadır.

I. Grup: Çocuğun kendi dışındaki çevreyi tanımasını ve kendi deneyimlerini oluşturmasını sağlar. Malzemeleri genellikle kum, toprak kil, hamur, çamur vb.

II. Grup: Çocukların yaratıcı yönlerini ortaya çıkartmak amaçlanırken değişik boyalar, tebeşir, plastik çamur vb. malzemeler kullanılır.

III. Grup: Hayal dünyasına hitap eden bebek, hayvan vb. figürlerle çocuğa yol açılır.

IV. Grup: Çocuğun yetişkinler dünyasına uyumunu sağlarken becerilerini de geliştiren günlük ev eşyaları veya toplumsal yaşam araçlarının minik modellerinden oluşur.

V. Grup: Çocuğun hem zihinsel hem de bedensel yeteneklerini desteklerken, akranlarıyla iş birliği ve/veya ortaklaşmacı araçlar arasında yapbozlar (puzzle, lego vb.), çeşitli spor aletleri, açık hava grup etkinlikleri (mendil kapmaca, yakar top, saklambaç, ip atlama vb.) kullanılmaktadır.

C/ OYUNCAK UÇAKLAR, UZAY ARAÇLARI:

Çocuklar, izledikleri veya deneyimledikleri uçak yolculuğunun ardından uçuşun coşkusunu kısmen kavrasalar bile hemen ardından Nasıl Uçuyor’un cevabını merak etmeye başlarlar. Elbette bu soruların en iyi eğitici cevabı oyuncak uçak vb. donanımlar ile büyüklerin açıklamalarıyla sağlanmaktadır.

Oyuncak uçaklar çocukları etkilemekte çok başarılıdır. Onların el, kol, göz koordinasyonunu, duygusal ve motor becerilerinin geliştirmesinde önemli roller oynamaktadır. Ayrıca yaratıcılık ve simgesel oyun becerileri ile hayal güçlerini pekiştirmektedir.

Elbette çeşitli yaş gruplarına göre kapalı alan, açık hava, deniz-havuz gibi mekanlar için genellikle plastik bazlı ve şişirilebilir oyuncaklarda önemlidir. Bir kısmı oynanabilir, bazıları kullanılarak oynanabilir özellikte çok değişik modeller vardır. 

Kullanılabilir-oynanabilir şişme oyuncaklara bir örnek: yüzme simidi veya (ayakları söndürülünce) kayık uçak ve uçurtma yapan çocuk

Çeşitli tasarım, malzeme ve boyutlardaki oyuncak uçaklar, roketler ile diğer uzay araçlarının geniş yelpazesiyle hemen her gruptaki çocuklar için bir seçenek bulunmaktadır.

       Uçurtmalı çocuklar (Sağdaki resim Ara Güler Koleksiyonundandır)

Belli bir yaş seviyesinden itibaren çocukların da yapım sürecine katılabilecekleri uçurtma ve kâğıt uçak kategorisi vardır. İster katlamalı “Şeytan Uçurtması” isterse çıta iskeletli uçurtma veya kâğıt uçak olsun, çocukların ebeveynlerle yapım sürecine katılması her bakımdan onları zenginleştirecektir.

Her ne kadar hazırları piyasayı istila etmesine rağmen, başlangıçta ebeveyn (ler)in rehberliğinde ve farklı malzemelerden “Rüzgâr Gülü” yapımı çocuklar için farklı, yeni gelişimleri sağlayabilir. Yapım aşamasında el-kol-göz koordinasyonu gelişirken, işlevlerini de gözlemlemek, onların çevreyle ilişkilerini pekiştirecektir.

“Star Wars-Yıldız Savaşları”, “Star Trek-Uzay Yolu” gibi popüler film, benzeri dizilerdeki oyuncak-maket araç ve figürleri okul çağı çocuklar için önemlidir.

Bir de ülkemizde henüz pek bilinmeyen Amerika ve Avrupa’da karton kutulardan yapılan ve çocuklara bir şekilde takılarak taşınabilen kanat, pervane vb. yapımı gün geçtikçe yaygınlaşmaktadır.

        Karton kutulardan yapılan oyuncak uçaklar

Hem grup hem de tek başına ve genellikle açık havada yarı sportif, tiyatrovari kurgulu uçuş oyunları farklı boyutlarda oynanmaktadır. Umarız ülkemizde de ebeveynler bu uygulamaları benimseyerek çocuklarıyla birlikte daha keyifli ve sağlıklı birliktelikler yaşarlar.

Ayrıca açık hava oyuncakları arasına uçak formundaki salıncak, tahterevalli gibi tahta, plastik veya metal malzemeden yapılmış daha büyük boyutlu oyuncakları da listeye ekleyebiliriz.

               Ahşap malzemeden yapılmış açık hava salıncağı

Son olarak Dostoyevski’nin “Ruhunuzu iyileştirmek için çocuklarla vakit geçirin” sözünü her zaman ebeveyn olarak hatırlamakta fayda var…

                               Büyük çocukların oyuncak uçakları!

(*) Pediatri: 0-18 yaş aralığındaki çocukların davranışsal, zihinsel ve duygusal gelişimleri ve problemleriyle uğraşan bilim dalıdır.

(**) BPA (Bisfenol A): Plastik ve reçine üretiminde kullanılan sağlığa zararlı bir kimyasal

 PVC/PVG (Polivinil Klorür): Oyuncakları esnek, yumuşak ve yangına dayanıklı yapmak için kullanılan plastik bazlı malzeme.

Not: Oyuncak dünyası, çok değişik ürün yelpazesi ve sürekli yenilenme özelliği nedeniyle hepsini kapsamak olanaklı değil, yazıda sadece çok belirgin örneklerden bahsedebildik. Her çeşit kontrollü-serbest fırlatmalı maket uçak, planör ve roketler ayrı bir yazıda incelenecektir.

Başvurulan Kaynaklar

*Ana-Baba Okulu (Editör: Hilmi Yavuzer – Remzi Kitapevi, 2019)

*Children and Play: Understanding Children’s World (Peter Smith – John Wiley&Sons, 2010)  

*Making Animated Whirligigs (Anders S. Lunde – Dover, 2025)

*https://psychcentral.com/lib/choosing-toys-for-your-child/

*https://www.zerotothree.org/resources/1076-tips-for-choosing-toys-for-toddlers

*www.aile.gov.tr

*www.hushkit.net

*www.momjunction.com

*www.acevokuloncesi.org

*www.healthturkiye.gov.tr.