Havacılığın en değişik türlerinden biri olan gökyüzüne şekil çizmek veya yazı yazabilmenin zorluklarını, güzelliklerini ve sırlarını sadece o pilotlar bilmektedir. Çok az pilotun gökyüzüne çizim/ yazı becerisi vardır.

Her şeyden önce uçağıyla çok iyi akrobasi yapabilmek, meteorolojik verilere (nem, rüzgâr, bulut, türbülans vb.) hâkim olmanın yanısıra yerde dikkatli bir hazırlık süreci (şematik, coğrafik, zihinsel) gerektiren bir dizi eylemle gökyüzü yazımı-çizimi gerçekleşebilmektedir.

1/ Tarihçe:

Tartışmalı olarak ilk kez I. Dünya savaşında İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF) tarafından standart iletişim menzilinin dışındaki (kara ve deniz) birliklere kritik bilgileri iletmek hem de düşman keşfini engellemek için birlikleri sis-dumanla örtmek amacıyla kullanılmıştı.

Ancak 1915’te ABD’de, Art Smith tarafından San Francisco kenti üzerindeki gösteri uçuşunda “İyi Geceler” yazdığı iddia edilmektedir.

Savaştan sonra birkaç RAF pilotu, duman donanımını sivil uçaklara monte ederek farklı amaçlarla yeniden kullanmışlardı. Örneğin Mayıs 1922’de Derby at yarışlarının üstünde pilot C. Turner “Daily Mail” (bir gazete adı) yazarak ilk gökyüzü reklamını yapmıştı.

 Solda ilk sivil dumanla yazı yazan İngiliz C. Turner’in uçağı, sağda çiftkanatlı (biplane) dumanla yazı yazarken

Aynı yıl C. Turner yeni reklam formatını tanıtmak için ABD’ye gitmişti. Önce New York kenti üzerinde “Hello USA”, ertesi günü de kaldığı otelin adı ve telefon numarasını “Call Vanderbilt 7200” şeklinde gökyüzüne yazmıştı. Ardından otelin işletmecileri üç saat içinde 47 bin çağrı almışlardı…

1930’lara gelindiğinde Ford, Chrysler vb. Amerikalı büyük şirketler gökyüzü reklamcılığının büyük müşterisi olmuşlardı. Ancak en büyük atılımı 1931’de Pepsi Cola yapmıştı. O yıllarda gökyüzü reklamcılığı radyolardakinden daha ucuzdu. Dumanla yazılan “Drink Pepsi-Cola” yirmi yıl boyunca ABD’nin tüm eyaletlerinin yanısıra Kanada, Venezuela, Küba, Panama, Meksika vb. ülkelerin gökyüzünde sergilenmişti.

1950’lere gelindiğinde TV reklamları hava koşullarına bağlı olmaksızın her yerde görünür olunca gökyüzü yazısının cazibesi pek kalmamıştı. Pepsi şirketi 1970’lerde satın aldığı ve adını “Pepsi Skywriter” adı verilen bir gökyüzü yazıcı uçakla 2000 yılına kadar kendi reklamını göklerde sürdürmüştü…

2/ Gökyüzüne Yazmanın-Çizmenin Amaçları:

Öncelikle benzersiz iletişim biçimi ve reklam aracı olduğu sektörün uzmanlarınca belirtilmektedir. Yerdeki izleyicilerin dikkatlerini hızla çekip onları büyülerken çok geniş kitlelere ulaşması önemli bir faktördür.

Elbette her türlü kişisel mesajlar sıklıkla kullanılmaktadır. Evlilik teklifleri çiftler arasında unutulmaz anlar yaşatabilirken doğum günü vb. bireysel kutlamalarda da sıklıkla uygulanmaktadır.

     Pervaneli uçakla yapılan Solda gökyüzü çizimi, sağda gökyüzü yazımı

Kutlama, anma ve saygı mesajları için güçlü bir ifade türüdür. Gökyüzüne yazmak-çizmek, saygı göstermenin zarif yollarından biri olup özel ve görkemli bir jesttir. Bu eserler seyredenleri etkileyen hatta düşünmeye sevk eden toplumsal anlar da yaratabilmektedir.

Reklamcılığın dışında protesto etmek (sosyal adaletsizliklere, bazı davalara yaratıcı yolla güçlü mesajlar yollamak), seçimlerde parti ve adayları tanıtmak, reklamlarını yapmak, bazen dini mesajlar iletmek vb. için günümüzde sıklıkla kullanılmaktadır.

Benzersiz olmaları nedeniyle siyasal mekanizmalara aşırı güvenmekten gelişen kayıtsızlığı reddederken, farkındalığı teşvik etmesiyle bireylerin etkileşimlerini hızlandırmaktadır. Örneğin günümüzde böylesine bir protestonun, sosyal medya paylaşımlarını tetikleyerek kitlesel eyleme yöneltebilmesiyle önemlidir.

3/ Nasıl Yazılır-Çizilirler:

Öncelikle parafin, kanola yağı veya petrol bazlı kimyasallardan duman yayabilen özel donanımlı bir uçak gerekmektedir. Genellikle pervaneli uçakların jetlere karşı daha başarılı olduğu da belirtilmektedir. Özel sıvının deposu havada fazla soğuyup donmaması için çoğunlukla uçak motoruna yakınına yerleştirilmektedir. Manevra esnasında yeri ve zamanı gelince pilot deponun musluğunu bir şekilde açınca sıvı uçağın egzoz bölümünden geçer. Sıvı, egzoz bölümünde ısınıp buharlaşarak atmosfere çıkar.

      Solda barış şekli, sağda teşekkür mesajı

Uzun yıllardır bu kimyasalların toksik olmayan, biyolojik olarak çözünebilir özellikte olması şartı getirilmiştir. Yılda bin adet yazı-çizim uçuşunda 115 litrelik depoyla yaklaşık üç ton CO2 üretilmektedir. Bu da bir evin bir yıllık CO2 salımına eşittir.

İdeal meteorolojik koşullarda (az bulutlu veya açık hava, serin, nemli, rüzgârsız) şekil veya mesaj, yaklaşık 7.300metrekarelik alan içinde 20 dakika boyunca 50 kilometreden görülebilir. Bu değerler, harflerin boyutlarının 800 metre yüksekliğinde ve 600 metre genişliğinde olması halinde geçerlidir. Boyutların daha büyük veya küçük olmasının görüntünün havada kalış süresine etkisi vardır.

Ayrıca sıkı dönüşler, tırmanışlar, ters uçuşlar vb. manevralar için gökyüzü yazarları/çizerleri (pilotları kendilerini böyle adlandırmaktadır) son derece güçlü motorlu ve yüksek manevra yeteneğine sahip uçakları kullanmaktadırlar.

Pilotların ifadelerine göre izleyiciler yerde olduğundan yazının harflerinin geriye doğru çizilmesi gerektiğini de belirtmektedirler. Bunun işleri zorlaştıran önemli bir faktör olduğunu, neredeyse dumanı hiç görmeden çok hassas ve koordineli manevralar yapmak zorunda (tıpkı karanlıkta yazı yazmak gibi) olduğunu eklemektedirler. Ortalama beş adet harf için 250km/sa hızla on beş manevra yapıldığı düşünülürse işin zorluğu daha iyi anlaşılabilir.

4/ Gökyüzü Yazı Çeşitleri:

a/Tek Uçakla Yazı Yazmak:

Gökyüzü Yazarlığının en zor türü olup havacılık camiasında buna “Gökyüzünün El Yazısı” ya da “Pilotun Fırçası” da denilmektedir. Talep az ve pahalı olduğu için herhangi bir okul veya kursu yoktur. Bu tür gökyüzü yazarları usta-çırak ilişkisiyle yetişmektedir. Bunun en önemli örneklerinden biri ABD’de usta pilot Jack Strayer, copilot olarak Suzanne-Asbury Oliver’e tüm incelikleri öğretmişti. Evlendikten sonra o da usta olarak kocasını eğitmişti.

  Suzanne-Asbury Oliver uçağının kokpitinde

Halen tek uçakla bu işi yapanlar “Kayıp Gökyüzü Sanatı” olarak adlandırmaktadır. Tıpkı lonca sisteminde olduğu gibi kalfa yetişinceye kadar her ustanın yazım/ çizim manevra ve dumanlamada özel sırlarının tamamının aktarılmadığını da eklemektedirler.

b/Digital Sanat (Sky Typing):

Yaklaşık II. Dünya savaşından sonra yavaşça devreye girmiş, teknolojideki gelişmeler bu tekniğe eklemlenmiştir. Bu sistemde tek uçak yerine birden fazla duman donanımlı uçak yan yana dizilerek (bir tür kol uçuşu) uçarken, birbirine karışan tekli noktalardan harfler uluşmaktadır. Noktaların püskürtülerek yayılması tamamen otomatiktir. Her uçaktaki duman makinalarını kontrol eden bir bilgisayar programına ilgili yazı, boyutları ve koordinatlarıyla yüklenmektedir. Program her bir uçağın uçuş sırasında konumlarını takip ederek uygun noktalara gelince bu kez bilgisayar o uçaktaki duman püskürtmesini kesintili tetiklemektedir.

  Nokta püskürtmeli dijital yazılar: Solda π sayısı, sağda Google

Bu uçuşta akrobasi yoktur: Sadece kol uçuşu vardır. Uçaklar önceden belirlenmiş rotayı hızla uygularlar. Gerekirse yazının tamamlanması için pozisyon değiştirilerek bir kez daha geçiş yaparlar.

Bu sistem gökyüzü yazarlığına göre daha kolay olmasına karşın çoklu uçak kullanımı nedeniyle daha pahalıdır. Ne var ki her iki tür de meteorolojik koşullardan aynı oranda etkilenir. 21. yüzyıldan itibaren daha popüler olmuştur.

c/Uçuş Takip Radarında Şekil Çizmek:

Gün geçtikçe gelişen dijital platformlar dünyasında artık sivil uçakların uçuşları yerde ve havada takibi, gerçek zamanlı olarak ilgili uygulamalar sayesinde herkese açıktır. Bu bilgileri isteyen her kişiye ileten pek çok uygulamalar (Flightradar 24, Flightawere, Air Nav Radar vb.) sivil uçakları ve kısmen de askeri uçuşları (havayolları veya kontrollü hava sahalarında uçan) pek çok bilgiyle birlikte (sefer numarası, yükseklik, hız ve uçulan rota, varış noktası ve tahmini zaman, uçağın resmi ve kuyruk numarası vb.) sergilemektedir.

Air Nav Radar’da Anadolu, Ege, Akdeniz ve Balkan’lardaki trafiklerin genel görünümü

Özel günlerin veya olayların anısına önceden belirlenmiş bir rotayı uygulayan uçağın ekrandaki izinin oluşturduğu yazı veya şeklin görüntüsü ile istenen sonuca ulaşılmaktadır.

   14 Mart gününde Yeni Zelanda’da çizilen kalp izi

Genellikle jet uçakları (daha hızlı sonuca ulaşabildiği için) tarafından uygulandığı için çok daha uzun rotalarla çok geniş görüntüler oluşturulabilir. Bu yüzden günümüzde diğer gökyüzü yazım/çizim örneklerinden daha fazladır. Ayrıca oluşturulan ekran görüntüsünün sosyal medya platformlarında kolaylıkla iletilebildiği için son yıllarda epeyce rağbet görmektedir.

4/Afiş-Pano Çekilmesi:

Her ne kadar gökyüzü yazarlığı veya diğer kategorilerle bir olmasa da çok popüler bir uçuş türüdür. Bir helikopter veya uçağa bağlı pankart ya da afişin çekilerek gökyüzünde sembol veya metnin sergilenmesidir. Genellikle uçakların kalabalık yerlerden (stadyum, plajlar vb.) ve alçaktan çekilerek geçmesiyle insanların dikkati ardından ilgisi yakalanmaya çalışılır.

  Uçaklar tarafından çekilen çeşitli afişler

Günümüzde LED tabanlı afiş-pankartlar kullanımı artmaktadır. Afiş, pankart, panolar ya hava aracına bağlı olarak kalkış yaparlar ya da havalandıktan sonra çekecekleri nesneyi serbest bırakırlar.

Her iki püskürtmeli türe göre meteorolojik koşullardan daha az etkilenmektedir. Bu yüzden reklamcılık, kişisel mesajlarda sıklıkla kullanılır. Ayrıca hava araçlarının uzun menzilli ve yavaş uçuş yapanları tercih nedenidir. Bu yüzden jet uçakları kullanılmaz. Yavaş uçuşun amacı yazıların rahatça okunup algılanmasını sağlamaktır.

Reklamların dışında kişisel mesajlar evlilik teklifi, doğum günü kutlamaları, seçim adaylığı vb. yoğunluk kazanmaktadır. ABD’de yapılan bir araştırmaya göre uçakla reklam panosunu gören izleyicilerin yüzde 79’u firma ve ürünü net hatırlamaktadır. Türkiye’de bunu ilk uygulayan Vecihi Hürkuş idi.

Ne var ki, yerleşim yerlerinin üzerinde alçak uçuş kısıtlamaları gün geçtikçe artmakta, bu yüzden de bu uçuş türü yavaşça gerilemektedir. Öte yandan İHA (drone) teknolojisi gün be gün bu alana girmektedir. Gelecek yıllarda afiş-pano çekiminin ardından gökyüzüne her türlü yazı yazmak veya şekil çizmeyi İHA’ların üstleneceği öngörülmektedir. 

      Çevreci anlatımla boyanmış A-380

Balon, zeplin gibi büyük kütleli hava araçlarının gövdesine mesaj, sembol, logo vb. çizimlerle yapılan tanıtım uçuşlarının yanısıra çok az da olsa yamaç paraşütü, normal çoklu paraşütlere işlenen isim, logo vb. uygulamalar arasıra kullanılmaktadır. Ayrıca büyük gövdeli uçaklarda (A-380, B-747 vb.) tematik reklam uygulamaları da kullanılmaktadır.

Başvurulan Kaynaklar

*Aerial Banner Towing (Alan C. Taylor – Tab Books, 1981)

*www.theskywriters.com

*www.aerocorner.com

*www.vintageaviationnews.com

*www.airhistory.net

*www.dnb.com

*www.acesflyingwordpress.com

*www.britannica.com

*www.wikipedia.org

*www.popularmechanics.com

*www.smithsonianmag.com

*www.airandspace.si.edu

*www.loc.gov

*New York Times Gazetesi