Konuya başlamadan önce uzay sınırı nerede başlar, kısaca hatırlatmak istiyorum: Ortak tanıma göre atmosfer yoğunluğunun bir hava aracının aerodinamik kuvvetlerin etkisiyle havada kalamayacak kadar düşük seviyeye ulaştığı (Kármán sınırı) yüksekliktir. Dünyanın her yerinde farklı olmasına rağmen genel olarak 100 kilometre kabul edilir.

1/ İLK DENEMELER:

20.2.1947’de ABD, meyve sineklerini yüksek irtifalarda radyasyon etkilerine maruz kalmanın ölçülmesi amacıyla V-2 roketiyle fırlatmıştı. 3 dakika 10 saniyede 100 kilometre yüksekliğe ulaştıktan sonra kapsülün paraşütü açılarak yere salimen inmişlerdi.  

14.6.1949’da bir makak türü maymunu ABD yine V-2 roketiyle 134 kilometre yüksekliğe çıkarmıştı. Uzaya çıkan ilk memeli olmasına rağmen dünyaya dönüşünde paraşüt arızası nedeniyle yere çarparak ölmüştü.

2/ 1950’Lİ YILLAR - İlk Memeliler Trafiği:

ABD, 31.8.1950’de V-2 roketiyle bu kez bir fareyi 137 kilometre yüksekliğe çıkarmıştı. İnişte paraşüt arızası nedeniyle fare ölmüştü. Aynı yıllarda ABD birkaç kez daha fare uzaya yollamış, roketlerin bir kısmı uzay sınırına ulaşamamıştı.

27.71951’de S.S.C.B “Çingene ve Dezik” isimli iki köpeği yörüngeye girmeden uzaya yollayıp salimen geri getirmişti. Bunlar ilk kez uzay uçuşundan başarıyla dönen yüksek organizmalardı. Ne var ki Dezik bir sonraki uzay uçuşunda ölmüştü.

3.11.1957’de yine S.S.C.B Sputnik-2 aracıyla “Laika” isimli köpeği yörüngeye taşımıştı. Ancak uzay araçlarının yörüngeden atmosfere girerek dünyaya geri dönüş teknolojisi henüz geliştirilemediği için Laika uçuşta ölmüştü. Sonradan yapılan araştırmada uçuşun 5 ila 7'nci dakikasında aşırı sıcaklıktan öldüğü belirtilmişti. Ama Laika, tüm dünyada çok popüler olmuştu.

Yuri Gagarin’in (uzaya çıkan ilk insan) 12.4.1961’deki uçuşuna kadar S.S.C.B on köpeği uzaya, çok sayıda başka köpekleri de yörünge altı uçuşlara yollamıştı.

13.12.1958’de ABD bir sincap türü maymunu Jüpiter füzesiyle uzaya göndermişti. Dönüşte kapsülün paraşütü açılmadığı için Atlas Okyanusu'nda kaybolmuştu. Uçuş sırasında ölçülebildiği kadar maymun, 8 dakika yerçekimsizliğe, 16.000km/sa hıza ve 40 ‘G’ lik atmosfere yeniden giriş ivmesine dayanabildiği kesinleşmişti.

28.5.1959’da yine ABD, “Able ve Baker” isimli iki dişi maymunu Jüpiter füzesiyle 579km yüksekliğe çıkarıp hemen salimen dünyaya geri getirmişti.16 dakikalık uçuşta maymunlar 9 dakika yerçekimsizliğe, 38 ‘G’ lik ivme ve160.000km/sa hıza dayanmışlardı. Able 4 gün sonra ölmüş, Baker ise 1984’e kadar sağlıklı yaşamıştı.

2.7.1959’da S.S.C.B 212 kilometre yüksekliğe iki köpek ve “Marfusha” isimli tavşanı R-2 türü roketle yollamışlardı. Daha sonra tavşan 5 uçuş daha yapmıştı.

       İlk uzay tavşanı Marfusha ve iki uzay köpeğiyle uçuştan sonra

ABD, 19.9.1959’da Jüpiter roketiyle 2 kurbağa ve 12 fareyi uzaya fırlatılmaları esnasında bilinmeyen bir nedenle imha etmişlerdi. 4.12.1959’da ise bir makak türü maymunu 85 kilometre yüksekliğe, Mercury projesiyle uçurmuşlardı.

3/ 1960’lı YILLAR – Memeliler ve Diğer Canlıların Yoğun Trafiği:

19.8.1960’ta S.S.C.B “Belka (sincap) ve Strelka (Küçük ok)” isimli köpeklerle beraber bir gri tavşan, 42 fare, 2 sıçan, 15 meyve sineği ve bitkileri Sputnik-5 aracıyla uzaya fırlatıp yörüngeye sokmuşlardı. Bir gün yörüngede kaldıktan sonra dünyaya taşıdıklarını canlı olarak geri getirme uçuşu ilk kez başarılı olmuştu. Strelka uçuştan sonra hamile kalmış, yavrularından birini 1961’de Kruşçev Bayan Kennedy’ye hediye etmişti.

3.10.1960’ta ABD, Atlas roketiyle 3 siyah fareyi 1.000km yüksekliğe çıkartıp, salimen dünyaya geri getirmişti.

31.10.1961’de “Ham” isimli bir şempanze Mercury -Atlas türü araçla yörünge altı uzaya fırlatılmıştı. Şempanze uçuşta muz ödülünü almak için kolu çekmek ve yanlış yaptığında elektrik şoklarından kaçınması için eğitilmişti.

  Strelka ve Belka Sputnik-5’in içinde uçuşa hazırlanırken

“Enos” isimli şempanzeyi ABD, 29.11.1961’de Mercury-Atlas araçlarıyla yörüngeye sokup iki tur attırmıştı. İki ay sonra astronot John Glenn, aynı tür araçla yörüngede ilk kez uçan Amerikalı astronot olabilmişti.

22.2.1961’de Fransa “Hector” isimli sıçanı ilk kez uzaya göndermişti. Ekim 1962’de iki sıçanı daha uzaya yollamışlardı.

9.3.1961’de S.S.C.B Sputnik-4 uzay aracıyla bir köpek, bir kobay ve fareleri uzaya göndermişti. Tüm hayvanlar dünyaya sağlıklı olarak geri dönmüşlerdi. Bu seferle birlikte bir tahtadan kozmonot mankeni uzaya birlikte gönderilmeye başlanmıştı. Manken yere inişten önce kapsülden ayrılıp paraşütle alçalırken köpekler içeride kalıyordu.

      Félicette uçuşa hazırlanırken

18.10.1963’te Fransa “Félicette” isimli kediyi, beyin dahil vücuduna pek çok elektrotlar takılı olarak uzaya yollamışlardı. Véronique tipi roketle 15 dakikalık uçuş ve paraşütle inişinin ardından kedi sağlıklı olarak çıkarılmıştı. Ne var ki elektrotlarla kaydedilen değerler iki ay boyunca incelendikten sonra otopsi yapılmak için uyutulmuştu! İlk kez uzaya gönderilip çok meşhur olan bu kedi için dünya kamuoyunda Fransa’nın aleyhinde pek çok eleştiriler yayınlanmıştı. En acıklı durum ise araştırmacıların kayda değer hiçbir şey bulamadıklarını itiraf etmeleriydi. 23.10.1963’te Fransa uzaya ikinci bir kedi yollamıştı. Ancak uçuş başarısız olunca kedi ölmüştü.

Çin Halk Cumhuriyeti 1964 ve 1965’te fare ve sıçanları, 1966’da iki köpeği uzaya çıkarmıştı. Sonuçlar bilinmemektedir.

22.10 1966’da S.S.C.B “Veterok ve Ugolyok” isimli iki köpeği Cosmos-110 aracıyla yörüngeye sokmuştu. 22 gün uzayda kaldıktan sonra köpekler salimen dönmüşlerdi. Yine de susuzluk, kas kaybı, kardiyovasküler problemler bulunmuştu. Halen uzayda en uzun kalan köpeklerin bu rekoru sürmektedir: Dayanıklılık rekorlarını ancak Haziran 1973’te Skylab II'deki astronotlar geçebilmişti.

     Uzay köpekleri kapsülden çıkarılırken

S.S.C.B 1951 ile 1966 yılları arasında toplam 71 adet köpeği uzaya göndermiş ve bunların 17’si ölmüştü. Ayrıca uzay köpekleri için bir eğitim merkezi açılmıştı. Genellikle sokak köpeklerinden ve hepsi dişi adayların arasından seçilmişti. Bir tane köpek fırlatılmadan bir gün önce kaçmış yerine hemen yedek köpek konulmuştu.

ABD’de ise Uzay Şempanze Okulu 1959’da açılmıştı. Toplam 65 şempanze eğitim görmüştü. Okul için şempanzelerin büyük bölümü, Kamerun ve komşularından özel avcılarla sağlanmıştı…

Köpeklere “Cosmodog”, şempanzelere “Astrochimp” lakapları takılmıştı. Uçuş dönüşünde köpeklerde genellikle kabızlık ve safra kesesi sorunları olduğu açıklanmıştı.

ABD 1966’da Biosatellite-I ve 1967’de Biosatellite-II uydularıyla meyve sinekleri, yaban arıları, un böcekleri, kurbağa yumurtalarının yanısıra bakteri, amip, bitki ve mantarlarla birlikte uzaya fırlatmıştı.

1967’de Fransa bir makak maymununu yörünge altı uzaya yollamıştı.

14.9.1968’te S.S.C.B iki kaplumbağa, şarap sinekleri ve un kurtlarını Ay’ın çevresinde yörüngeye yollamıştı. Dönüşte denize düşen kapsül ve içindekiler kurtarılmıştı: Kaplumbağalar biraz zayıflamış olarak yaşıyorlardı.

28.6.1969’da ABD, dünya yörüngesinde 30 günlük uçuş için Biosatellite-III uydusu ile “Bonny” isimli maymunu fırlatmıştı. Makak türü maymun, yerde kullanmasını öğrendiği yiyecek dağıtıcından beslenmişti. Ancak sağlığı kötüleşince 7 Temmuz'da dünyaya döndürülmüştü. Kapsülle okyanustan kurtarıldıktan ertesi günü ölmüştü.

11.8.1969’da S.S.C.B Ay’ın yörüngesine dört kaplumbağa göndermişti.

23.12.1969’da Arjantin Canopus-II roketiyle bir maymunu uzay altı (82km) yüksekliğe fırlatmış ve dönüşünde başarıyla kurtarılmıştı. Yine 1.2.1970’te bir maymunu uzaya yollamışlardı. Dönüşte kapsülün paraşütleri arızalanınca okyanusta kaybolmuştu.

4/1970’li YILLAR - Deniz Canlıları da Bio Çeşitliliğe Katılmıştı:

9.11.1970’te uzay uçuşlarında çok olumsuz etkileri olan hareket hastalığını incelemek için iki kurbağa, “Orbiting Frog Otolith” uydusuyla tek yönlü fırlatılmıştı.

16.4.1972’de Apollo-16 aracı ile nematodlar (bir tür yuvarlak solucan) yörüngeye taşınmıştı.

17.12.1972’de fırlatılan Apollo-17 aracının kumanda modülünde altı gün boyunca Ay’ın etrafındaki yörüngede uçarken içinde beş tane cep faresi de vardı. Bir fare yolculuk esnasında ölmüştü.

1973’te Skylab-3 ile uzaya cep fareleri, ilk kez deniz anası ve iki tane örümcek yollanmıştı. Örümcekler uzayda da ağlarını örmeyi ihmal etmemişlerdi.

        Uzayda ilk örümcek ve ağı, 1973 SpaceLab

15.7.1975’te Apollo-Soyuz ortak uçuşunda denizanaları ve balıklar taşınmıştı.

Sovyetler Birliği biyolojik yük taşıyan Bion programında gerçekleştirdiği uçuşlarda kaplumbağalar, fareler ve denizanalarını yörüngeye taşımışlardı.

17.11.1975’te Soyuz-20 aracıyla yörüngeye gönderilen kaplumbağalar, uzayda 90 gün kalarak rekor kırmışlardı.

22.6.1976’da fırlatılan Salyut-5 aracında kaplumbağaların yanısıra bir balık (zebra danio) vardı

5/ 1980’li Yıllar – Farklı Türler, Uzay Mekiği Uçuşları:

S.S.C.B. 1980’lerde Bion uçuşlarında aralıklı olarak sekiz maymun, meyve sinekleri, fareler, semenderler ve bazı böcek yumurtalarını yörüngedeki Biocosmos-Biosatellite uydusuna taşıyarak farklı deney ve araştırmalar yapmıştı. Ardından on semender, Bion-7 uçuşuyla uzaya gönderilmişti. Uzayda hücre ve organların yenilenme hızını ölçmek için semenderler ampüte edilmişti.

1985’te ABD yirmi dört albino sıçan ve iki sincap maymununu uzay mekiğiyle Spacelab-3’e yollamıştı.

ABD, 1989’da başka bir uzay mekiği uçuşunda döllenmiş tavuk yumurtalarını bir öğrenci araştırmasına destek olarak uzaya gönderilmişti.

6/ 1990’lı Yıllar – Uzayda Döllenmeler ve Doğumlar:

Sovyetler Birliği 1990’larda dört maymun, kurbağalar, meyve sinekleri, tuzlu su karidesleri, semenderler ile çöl kum böceklerini farklı uçuşlarda uzaya göndermişti. ABD ve Rusya’nın uzaya yolladığı son maymunlu seferleriydi.

Çin Halk Cumhuriyeti 1990’da ilk kez kobayları uzaya çıkartmıştı.

Aralık 1990’da bir Japon astronot MIR uzay istasyonuna yaptığı uçuşta yanında ağaç kurbağaları taşımıştı. Ayrıca MIR istasyonundaki bir deneyde bıldırcın yumurtaları kullanılmıştı.

1994’te Uzay Mekiği yörüngedeyken, dört adet Japon pirinç balığı uzay uçuşunda çiftleştirilmişti. Uzayda döllenen yumurtalardan sağlıklı yavrular meydana gelmişti.

Mart 1995’te Japonya ilk kendi uzay aracıyla semenderleri atmosfer dışına yollamıştı.

1990’larda ABD çeşitli uzay mekiği uçuşlarında ağustos böcekleri, fareler, sıçanlar, kurbağalar, semenderler, salyangozlar, meyve sinekleri, sazan ve Japon pirinç balıkları, deniz kestaneleri, deniz anaları, tuzlu su karidesleri, sünger güvesinin yumurtaları, sopa böceğinin yumurtaları ve bıldırcın yumurtalarını uzaya taşımıştı.

7/ 2000’li Yıllar – Uzaya ve Kazalara Dayanabilen Canlılar:

Columbia kazasından önceki uzay mekiği uçuşlarında karıncalar, tuzlu su karides yumurtaları, güve yumurtaları ile çok çeşitli deneyler yapılmıştı.

Uzay mekiği Columbia’nın son uçuşuna ipek böcekleri, hasatçı karıncalar, Japon pirinç balıkları ve solucanları taşımıştı. Mekiğin inişe 16 dakika kala düşmesinden sonra enkazda solucanlar canlı olarak bulunmuştu.

12.7.2006’da ilk özel uzay uçuşunda Biogelow Airspace şirketinin Genesis-I uzay modülünde hamam böcekleri, Meksika fasulye güvelerinin yumurtaları vb. canlılar gönderilmişti. 28.6.2007’de aynı şirketin Genesis-II aracında tohum toplayıcı karıncalar, yassı kaya akrepleri, hamam böcekleri uzaya fırlatılmıştı.

Eylül 2007’de Avrupa Uzay Ajansının (ESA) Rusların Foton-M3 aracıyla yapılan uçuşta, ısı değişikliğine çok dayanıklı olan tardigradlar (bir tür çok küçük tatarcık) ve hamam böcekleri taşınmıştı. Hamam böceklerinden bir dişi uçuşta gebe kalmış, dünyaya dönünce 33 yavru yapmıştı. Tardigradlar açık uzaya (modülün dışında) kendi doğal korumalarıyla on gün dayanabilmişlerdi.

Uzay mekiği Discovery’nin Uzay İstasyonuna (ISS) ikmal için kalkışından önce bir yarasanın yakıt tankına yapışık olduğu görülmüştü. Fırlatma programına devam edilmiş, ateşlemeden önce ayrılacağı tahmin edilmesine rağmen yerinde kalmıştı. Yörüngeye çıkarken yarasanın öldüğü kabul edilmişti.

Kasım 2009’da uzay mekiği Atlantis’le birçok okulun proje ve deneyleri için çeşitli kelebek larvaları ve solucanlar taşınmıştı,

Solda ABD’nin uzay uçuşundan dönen şempanzesinin muayenesi. İlk bakışta gülüyormuş gibi görünse de primat uzmanları, şempanzenin yaşadığı dehşet ve korkunun yansıması olarak belirtmişlerdi. Sağda şempanzenin kapsül içine yerleştirildiği uzay beşiği

8/ 2010’lu Yıllar – Uzayda Eko Sistem Çalışmaları:

Mayıs 2011’de uzay mekiği Endeavour’un son uçuşunda örümceklerin üzerindeki mikro yerçekimi etkilerini incelemek için iki altın küre örümceği ve onların besin kaynağı olarak meyve sineği kolonisi ile mini ekosistem kurulmuştu. Ayrıca tardigradlar (bir tür çok küçük tatarcık) ve ekstemofilleri (olağandışı yaşam koşullarına gereksinim duyan tek hücreliler) de taşımışlardı.

Rusya Ekim 2012’de Uzay İstasyonunun (ISS) Kiba modülündeki sulu yaşam alanı için 32 adet Japon pirinç balığı yollamıştı.

28.1.2013’te İran, Pisgam roketiyle 116km yüksekliğe bir maymun göndermişti. Beş gün sonra aynı tür roketle bir fare, iki kaplumbağa, bir miktar solucanı uzaya yollamış ve hayvanların salimen dünyaya döndüklerini açıklamıştı.

19.7.2014’te Rusya, bir erkek dört dişi kertenkeleyi Foton-M4 uydusuyla Alçak Dünya Yörüngesine (575km) yerleştirmişti. 5 gün sonra uydunun kontrolunu kaybetmiş, Temmuz 28’de tekrar kontrolu kazanmıştı. Dünyaya dönüşlerinde beş kertenkelenin donarak öldükleri açıklanmıştı.

20.10.2014’te SpaceX roketiyle Uzay İstasyonuna (ISS) mikro yerçekiminin incelenmesi için 20 fare taşımıştı.

14.4.2015’te yine SpaceX roketiyle ISS’te yaşamaları için 20 fare götürülmüştü. Bu kez yerçekimi yokluğunda kas, kemik, tendon kayıpları araştırılmıştı.

8.4.2016’da SpaceX tekrar ISS’e 20 fareyi taşımıştı. İskelet ve kas atrofisinin (körelme) ve zayıflığının engellenebilmesi için bir takım araştırma ve deneyler yapılmıştı. 12 günden sonra hızla kayıp yaşayan farelere ötenazi ve diseksiyon (parçalara ayırma) yapılmış, dondurularak dünyaya gönderilmişti.

29.6.2018’te SpaceX Dragon uzay aracıyla ISS’a 20 fare yollanmıştı. Bu kez uzayda uyku sorunları ve stresle mücadele yöntemleri incelenmişti.

Çin Halk Cumhuriyeti’nin Chang-4 Ay’a iniş aracında, bitki ve böceklerin sinerjiyle yumurtalarından çıkıp büyümeleri test edilmişti. Deneyde pamuk tohumu, patates, kolza, çiçekli bitkiler ve meyve sineği yumurtaları kapalı kapta bir kapta taşınmaya halen devam edilmektedir. Sistem kamera ve bir takım ölçüm aletleriyle takip edilmektedir.

11.4.2019’da İsrail, Beresheet cinsi uzay aracıyla başarısız iniş denemesiyle Ay’a çarpmıştı. Yükü birkaç bin tardigrad (bir tür çok küçük tatarcık) idi. Yaşadıkları belirsiz olmasına rağmen Ay yüzeyinde birkaç yıl hayatta kalabilecekleri tahmin edilmekteydi.

Solda Rusların ilk yıllarda köpekler için hazırladığı uzay giysisi, sağda Laika Sputnik-2 içinde uçuşa hazırlanırken

9/ 2020’ler – Uzay İstasyonunda Gelişmiş Ekosistemler:

2020’den itibaren çoğunlukla ISS’a solucanlar, karidesler, kurbağalar, tek hücreliler, meyve sinekleri, farklı kuş yumurtaları, mantarlar, bitki tohumları vb. canlılar çok farklı deney ve araştırmalar için yollanmaya devam etmişti. Deneylerin arasında üreme, büyüme, fotosentez, yerçekimsiz ortamda davranışlar, hücre ve dokuların yenilenmesi, radyasyon etkileri, uzun süreli uzayda yaşama vb. konular vardır.

ABD ve Rusya’nın dışında ISS’da çeşitli ülkelerin astronotları farklı deneyler için yer almaktadır. ISS’nun kullanma ömrünün sonuna kadar da böyle gideceği tahmin edilmektedir…

Çin Halk Cumhuriyeti kendi uzay istasyonundaki gelişmeler hakkında basına açıklama yapmasa da diğer ülkelerin benzeri ve çok farklı deneyler, araştırmalar yapmaktadır.

Başlangıçta ABD ve Rusya arasında uzay yarışına dönüşen bu araştırmalar günümüzde Çin, Hindistan vb. ülkelerin katılımıyla farklı boyutlarda ve amaçlara odaklanmıştır. Mars gibi uzak ve uzun uçuşlara hazırlık yarışı ivme kazanmıştır. Ne var ki Dünyada yaşamı kısaltan her türlü olumsuzluklar, savaşlarla birlikte adaletsizce artarak devam etmektedir…

Başvurulan Kaynaklar

*Laika’s Window: The Legacy of a Soviet Space Dog (Kurt Coswell – Trinity University Press, 2022)

*Encyclopedia of Space and Astronomy (Joseph A. Angelo – Facts On File Inc. 2006)

*Félicette: The Space Cat (Stuart Atkinson – Independently Published, 2023)

*Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle (Colin Burgess & Chris Burgess – Springer New York, 2007)

*Experimentation with Animal Models in Space (Editor: Gerald Sonnenfield – Elsevier Service, 2005)

*Kediler Olmasaydı (Betül Şükür- Masa Kitap, 2025)

*www.247wallst.com

* www.atlasobscura.com

*www.whiteeagleaerospace.com

*www.drewexmachina.com

*www.vintagenews.com

*www.wikipedia.org

*www.wearethemighty.com

*www.warhistoryonline.com

* www. webecoist.momtastic.com

*www.space.com

*www.popsi.com

*www.bbc.com

*www.smithsonianmag.com

*www.britanicca.com

*New York Times Gazetesi

*The Guardian Gazetesi