Havalimanı, çoğumuz için yalnızca bir geçiş noktasıdır: Sıra, tarama, kapı ve uçak. Ama kalabalığın, anonsların, floresan ışıkların ve belirsizliğin üst üste bindiği bu yoğun ortam, kimileri için gerçek bir psikolojik veya fiziksel eşiktir.

Otizmli bir çocuk için güvenlik kapısının uğultusu dayanılmaz olabilir. Anksiyete bozukluğu olan bir yolcu için pasaport kuyruğundaki bekleyiş nefes darlığına dönüşebilir. Demans yaşayan yaşlı bir yolcu, bir anda nerede olduğunu unutabilir. Bu insanların hiçbirinin dışarıdan görünen bir "engeli" yoktur; bu yüzden de çoğu zaman en çok ihtiyaç duydukları şeyi, yani biraz sabrı ve biraz zamanı, en zor bulurlar.

Bir önceki yazımda havalimanı güvenlik kapılarındaki insülin pompası ve sensör krizlerini, yani "giyilebilir hastaların" yaşadığı zorlukları konuşmuştuk. Bugün, o kapının biraz gerisinde duran, gözle görülmeyen bir başka yolcu grubundan ve onlar için tasarlanmış son derece zarif bir çözümden söz etmek istiyorum: Ayçiçeği Kolyesi (Hidden Disabilities Sunflower).

Gatwick’ten Dünyaya Yayılan Sessiz Sinyal

Hikâye 2016 yılında, Londra'daki Gatwick Havalimanı'nda başlıyor. Havalimanı yönetimi, çeşitli sivil toplum kuruluşlarıyla birlikte basit ama dahiçe bir fikir geliştiriyor: Yeşil zemin üzerine sarı ayçiçekleri işlenmiş bir kolye.

Bu kolyeyi takan kişi, *"Benim dışarıdan görünmeyen bir sağlık durumum var; bana biraz daha anlayış, biraz daha zaman gerekebilir"* mesajını tek kelime etmeden, mahremiyetini bozmadan çevreye veriyor. Personel ise bu sembolü tanıyacak şekilde eğitiliyor; karşısındakine neyi olduğunu sormadan, sadece daha sabırlı ve daha yardımsever davranıyor.

Fikir küresel ölçekte o kadar kabul gördü ki güncel verilere göre bugün dünya çapında yaklaşık 340 havalimanı ve 31 havayolu tarafından, onlarca ülkede tanınır durumda. Bugüne dek milyonlarca ayçiçeği kolyesi ve kartı dağıtıldı.

Küresel Kapsama Alanı: Her Yerde Aynı Standart Var mı?

Uygulama Birleşik Krallık'ta Gatwick Havalimanı'nda doğduktan sonra hızla yayıldı. Bugün Ada'da tüm büyük havalimanlarının yanı sıra demiryolu işletmeleri, büyük market zincirleri ve çok sayıda sağlık kurumu ile aile hekimliği merkezi bu ayçiçeği sembolünü tanıyor.

Ne var ki Avrupa'da bile kapsama alanı tekdüze değil:

Avrupa Örneği: Örneğin İspanya'da havalimanı işletmecisi kendi ayrı rozetini kullanıyor ve ayçiçeği her yerde tanınmadığı için yolcular her uçuşta bu desteğe güvenemiyor.

ABD Örneği: Amerika Birleşik Devletleri'nde ise uygulama görece yeni ve Avrupa'ya kıyasla daha az biliniyor. Yalnızca birkaç yıl önce sadece birkaç düzine havalimanında varken bugün Dallas, Seattle, Detroit gibi büyük merkezlere yayılmış durumda.

Ancak ABD örneğinde kritik bir ayrım var. Kolye, güvenlik taramasından muafiyet ya da otomatik bir öncelik sağlamıyor. Havalimanları açıkça belirtiyor ki özel desteğe ihtiyaç duyan yolcular yine de TSA Cares yardım hattı ve eğitimli "yolcu destek uzmanı" kanalına başvurmalı. Yani ayçiçeği bir nezaket ve anlayış sinyali; güvenlik kapısındaki teknik mesele için ayrı bir kanal işletiliyor. Bu ayrım, biraz sonra Türkiye için de önemli olacak.

Türkiye Bu Kez Geride Değil: THY ve İGA Adımları

Şimdi çoğu okurun beklemediği kısma geliyorum. Bu kez Türkiye "geride kalan" ülke değil. Aksine, iki büyük havacılık aktörümüz bu konuda erken sayılabilecek, dikkat çekici adımlar attı.

Türk Hava Yolları, 2022 yılında küresel Ayçiçeği ağına katıldı ve yaklaşık 17 bin çalışanına bu doğrultuda eğitim verdi. *"Farklılıklar Değer Katar"* yaklaşımıyla otizm, demans, anksiyete, görme ve işitme güçlüğü olan yolcularına bu kolyeyi sunuyor. Bir bayrak taşıyıcının bu ölçekte bir eğitim seferberliğine girişmesi ciddi bir taahhüttür ve hakkını teslim etmek gerekir. THY yolcuları kolyeyi İstanbul Havalimanı'ndaki özel yardım kontuarlarından ücretsiz temin edebiliyor.

İstanbul Havalimanı (İGA) da ayçiçeği kolyesini resmen programına dahil etmiş durumda. Bir kez alınan kolye, sonraki yolculuklarda da kullanılabiliyor. Yani kâğıt üzerinde tablomuz hiç de fena değil.

Peki, Tablo Bu Kadar İyiyse Sorun Nerede?

Sorun, "sahip olmak" ile "işe yarar hâle getirmek" arasındaki o bildik boşlukta saklı. Ve burada karşımıza üç büyük katman çıkıyor:

1. Farkındalık Eksikliği

Bir uygulamanın değeri, kaç kişinin ondan haberdar olduğuyla ölçülür. Kolyeyi bilmeyen bir yolcu onu talep edemez; sembolü tanımayan bir çevre ise takan kişiye o anlayışı gösteremez. Doğrusu, ayçiçeği sembolünün Türkiye'de kamuoyu ve havalimanı çalışanları arasındaki tanınırlığını ölçen, ulusal ölçekte yayımlanmış bir araştırmaya ulaşmak güç — ki bu başlı başına önemli bir eksiklik. Sembolün kamusal görünürlüğünün sınırlı olması, uygulamanın potansiyel yararını daha baştan azaltıyor. Yolcular ve personel arasında bir farkındalık araştırması yapılması bile çok değerli bir ilk adım olurdu.

2. Görünürlüğün İstanbul'a Sıkışması

Güçlü örnekler İstanbul Havalimanı ve THY ekseninde yoğunlaşıyor. Burada ayrımı iyi kurmak gerek: Türkiye'de erişilebilirlik altyapısı hiç de zayıf değil. Bakanlık verilerine göre 40'ı aşkın havalimanımız, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'ndan *"Erişilebilirlik Belgesi"* almış durumda; onlarcası *"Engelsiz Havalimanı"* unvanı taşıyor. Ne var ki genel erişilebilirlik belgesi ile ayçiçeği programının aktif tanınması ve kolyenin dağıtılması aynı şey değil. Küresel program iletişimlerinde Türkiye'den ağırlıkla yalnızca İstanbul Havalimanı'nın anılması, görünmeyen engellilik konusunda hâlâ ulusal bir standart ihtiyacı bulunduğunu düşündürüyor. Anadolu'nun görece küçük bir havalimanında bir yolcu aynı kolyeyi aynı kolaylıkla bulabiliyor, aynı eğitimli karşılamayla buluşabiliyor mu? Asıl soru bu.

3. Teknik Prosedür Boşluğu (En Önemlisi)

Ayçiçeği kolyesi, önceki yazıda konuştuğumuz teknik sorunu çözmüyor. Kolye çevreye *"Bana sabır gösterin"* der; ama güvenlik görevlisine *"Kullandığım cihazın marka ve modeline göre X-ray ya da vücut tarayıcısı sakıncalı olabilir; üretici talimatına uygun alternatif bir tarama uygulanmalı"* demez. Anlayış sinyali ile teknik güvenlik prosedürü ayrı şeylerdir. İkisi birbirini tamamlamadığı sürece, boynunda ayçiçeği kolyesi olan bir diyabet hastası, güvenlik kapısında medikal cihazını yine en baştan anlatmak zorunda kalır.

Yine dürüst olmak adına, uygulamanın kendisine küresel çapta yöneltilen eleştirileri de anmak gerekiyor. En güçlü itiraz şu: Erişilebilirliğin yükünü, kendini "işaretlemesi" beklenen engelli bireyin sırtına yıkıyor. Oysa gerçek erişim, kimsenin bir sembol takıp “Bana yardım edin" demesini gerektirmeden, sistemin en baştan herkese göre kapsayıcı tasarlanmasıyla sağlanmalıdır.

Kolyenin herhangi bir teşhis belgesi aranmadan edinilebilmesi ise zaman zaman kötüye kullanım tartışmalarını gündeme getiriyor. Ne var ki belge istememek bilinçli bir tasarım tercihidir; kaldı ki bu kolye resmî olarak ne sıra atlatıyor ne de güvenlik taramasından muafiyet sağlıyor. Dolayısıyla asıl risk, sembolün sunduğu hayali bir ayrıcalıktan ziyade, bu kötüye kullanım kuşkusunun gerçekten ihtiyaç duyan incinebilir kişilere yöneltilmesidir.

Bir kurum için ayçiçeği programını benimsemek kolaydır; asıl zor olan, onun arkasındaki samimi eğitimi ve kurum kültürünü inşa etmektir. Aksi hâlde kolye, gerçek bir kapsayıcılık yerine sadece formaliteden ibaret bir "onay kutusu"na dönüşür.

Sonuç ve Çözüm Formülü

Bir araç, ancak görünür olduğu ve arkasındaki niyet samimi olduğu ölçüde iyilik üretir. Türkiye'nin bu alandaki asıl meselesi bir altyapı eksikliği değil, bir görünmezlik sorunudur. Elimizde küresel ölçekte tanınan, bayrak taşıyıcımızın on binlerce personelini eğittiği çok değerli bir uygulama var; ama ondan ne kamuoyu yeterince haberdar, ne büyük havalimanları dışında yeterince yaygın, ne de tam potansiyeline ulaştırılmış durumda.

Çözüm de bu üç boşluğa göre şekillenmeli:

1. Ulusal Farkındalık Kampanyası: Ayçiçeği sembolünün ne anlama geldiğini yolcusundan en uçtaki görevlisine kadar herkes öğrenmeli.

2. Anadolu'ya Yayılım: Uygulama, İstanbul dışındaki tüm taşra havalimanlarında da standart ve görünür hâle getirilmeli.

3. Bütünleşik Tasarım: Ayçiçeği kolyesi ile bir önceki yazıda önerdiğim Giyilebilir Tıbbi Cihaz Güvenlik Kartı birbirini tamamlayacak biçimde entegre edilmeli; biri anlayış çağırsın, diğeri teknik prosedürü çözsün.

4. Kültürel Dönüşüm:Personel eğitimleri kağıt üstünde kalmayıp gerçek bir havayolu ve havalimanı kültürüne dönüştürülmeli.

Bir toplumun olgunluğu, en görünür vatandaşına değil, en görünmez vatandaşına nasıl davrandığıyla ölçülür. Elimizde, o görünmez yolcuyu görünür kılacak küçük, yeşil bir kolye var. Geriye sadece onu gerçekten görmeyi öğrenmek kalıyor.