Havacılık fizyolojisinde basınç değişimlerine bağlı olarak vücudun kapalı gaz boşluklarında meydana gelen doku hasarlarına genel olarak "barotravma" adı verilir. Genellikle uçuş ekipleri ve yolcular arasında en popüler, en çok konuşulanları kulak tıkanması (barotit) ve alın bölgesindeki ani zonklamalarla kendini gösteren sinüs barotravmasıdır (barosinüzit). Ancak bu üçgenin en tehlikeli, en yıkıcı, gizlenmeye en müsait ve yönetilmesi en zor halkası dental barotravmadır, yani barodontaljidir.

Uçuş esnasında kulak ve sinüs barotravmaları genellikle geçiş yollarının (Östaki borusu ve sinüs ostiyumları) anatomik tıkanması nedeniyle oluşur. Bir pilot grip veya sinüzit olduğunda bu kanallar tıkanır, içerideki hava dışarı kaçamaz veya içeri giremez ve ağrı oluşur. Ancak bu durumun kokpitteki çözümü nispeten basittir: Valsalva manevrası yapmak, yutkunmak veya el altından edinilmiş bir burun spreyi kullanmak kanalları anlık olarak açabilir ve havada geçici bir rahatlama sağlayabilir.

Dişin "Valsalva" Manevrası Yoktur!

Peki ya diş? Diş barotravmasının ne bir "Valsalva" manevrası vardır, ne de kokpitte sıkılacak sihirli bir spreyi! Dişin anatomik yapısında basıncı eşitleyecek doğal bir kanal sistemi bulunmaz. Kokpitte dişini sıkıp acıya dayanmaya çalışan bir pilot, emniyet zincirinin koptuğu andır. Çünkü bu ağrı başladığı anda operasyonel kilitlenme kaçınılmazdır.

Tam bu noktada, havacılık tıbbı ve uçuş doktorları (AME) arasında yıllardır süregelen konforlu ama tehlikeli bir ezber, bir şehir efsanesi devreye girer:

"Uçuşta üst arka dişlerin ağrıması normaldir, o ağrıların çoğu aslında sinüzittir, dişten kaynaklanmaz!"

Zadik (2010) Verileri Ezberleri Bozuyor

Havacılık literatüründe ve klinik raporlarda sıkça geçen "vakaların yaklaşık 1/5'i dental kökenli değildir (indirekt)" ifadesi, sistemsel bir manipülasyona dönüştürülmüştür. Bu %20'lik oran; barosinüzit ve barotitis media gibi tüm nondental/indirekt kaynakların toplam üst sınırıdır!

Oysa bilimsel gerçekler bambaşka bir matematik fısıldıyor. Havacılık diş hekimliğinin en prestijli otoritelerinden Zadik’in 2010 yılında yayımladığı o meşhur literatür derlemesinde, uçuş sırasında bildirilen dental ağrı nedenleri net bir şekilde sıralanıyor:

-Defektif Restorasyon ve Çürükler: %29,2

-Nekrotik Pulpa ve Periapikal İnflamasyon (Gizli Apseler): %27,8

-Vital Pulpa Patolojileri (Canlı Sinir Enflamasyonu): %13,9

-Yakın Dönemde Geçirilmiş Dental Tedaviler: %11,1

-Barosinüzit Kaynaklı Yansıyan Ağrılar: Yalnızca %9,7!

Aynı derleme, yüz barotravmasının etiyolojideki rolünün "minör" olduğunu açıkça vurguluyor. Yani gerçek şudur: Uçuş veya dalış sırasında dişte hissedilen basınçla ilişkili ağrıların büyük çoğunluğu doğrudan dental kaynaklıdır. Barosinüzit kaynaklı yansıyan ağrı, toplam etiyoloji içinde yalnızca onda bir civarındadır; çok küçük serilerde bile bu oran en fazla %18-20’ye ulaşır. Havacılık aklının "çoğu sinüzittir" diyerek dişin rutin taramaların dışına itmesi, düpedüz bilimsel bir safsatadır.

Komşuluk İlişkisi ve Ayırıcı Tanı Şartı

Dahası, bu üç yapı birbirine komşudur. Üst çene arka grup (posterior) dişlerin kökleri, maksiller sinüs tabanı ile doğrudan temas halindedir. Robichaud ve McNally’nin ayırıcı tanı çalışmalarında da ortaya koyduğu gibi, özellikle maksiller sinüs kaynaklı basınç gradyentleri üst dişlerde bir ağrı gibi algılanabilir. Ancak her barodontaljiyi otomatik olarak sinüzit kabul etmek, pilotun ağzındaki saatli bombaları maskelemektir.

Uçuş emniyetini riske atmamak adına, kokpitte veya klinikte bu iki tablonun cerrahi olarak birbirinden ayırt edilmesi hayati önem taşır. Bu ayrım da ancak bir diş hekimi tarafından ağrının yeri ve karakterinin tespiti ile klinik bulguların ve klinik öykünün değerlendirilmesiyle mümkündür.

Diş ağrısı ile sinüs ağrısı havada birbirine karışabilir; fakat bilimsel veriler, basınçla ilişkili diş ağrılarının ezici çoğunluğunun doğrudan dişe ait patolojiler olduğunu net bir şekilde gösterir.

Üst posterior bölgede yaygın, künt ağrılarda sinüs ihtimali elbette dışlanmalıdır; ancak sivil havacılık muayenelerinde kulak ve sinüsü korumak adına dişin kurban edilmesine, "nasılsa sinüzittir" denilerek panoramik röntgen şartının hatta bazı durumlarda bilgisayarlı tomografinin es geçilmesine artık bir son verilmelidir. Çünkü emniyet, kaba tahminlerle değil, milimetrik teşhislerle korunur.