1/ Otel ve Konut Olarak Kullanımı:

a) Gövdeden Evler: Kullanım dışı bırakılan büyük gövdeli uçağın eve dönüştürülerek oluşturulan yaşam biçimi, günümüz beton çöplüğüne alternatif çözüm üretmektedir. Eski uçaklar her tür hava koşuluna ve yaşam biçimine uygun gövde içi restorasyonla (izolasyon, iklimlendirme, güneş enerjisi, Wi-Fi vb.) mükemmel koruma ve konforlu geniş yaşam alanı sunmaktadır.

Uçak gövdelerinin dış kaplama kalınlıkları, kabinin basınçlı olup olmamasına ve büyüklüğüne göre değişmesine rağmen 0.99mm (B-757), 1.8-2.2mm (B-747) arasındadır. Ayrıca yüksek fiziksel tepkilere dayanıklılık, metal yorulma direnci, korozyon dayanıklılığı, hafiflik vb. özellikleri mimari alanda önemli avantajlar sunmaktadır.

Elbette çok iyi izolasyonla kullanım amacına uygun iç-dış dekorasyon ve konfor sağlanabilmektedir.

Farklı coğrafyalarda uçak gövdelerinin bütünü veya bir bölümünü ev olarak kullanan marjinal kişiler bulunmaktadır. Hatta bazıları ev-depo, ev-atölye gibi çoklu amaçlarla uçak gövdelerini düzenlemektedirler.

Solda gövde toprağa yerleştirilirken, ortadaki resim uçak evin girişi, sağda salon mutfak    

*Uçak gövdelerinin eve dönüşümünde farklı deneysel çalışmalar vardır. En ilginçlerinden bir tanesi de sadece gövde yarısının bir kanala gömülerek oluşturulan sığınak-evdir. Ayrıca küresel iklim ısıtmasına karşı örnek bir çalışmadır.

Amerikalı Bruce Campbell, 1999’de ıskartaya çıkmış Boeing B-727-200 tipi uçağı Portland kenti ormanına yerleştirerek eve dönüştürmüştü. 1.000² den fazla yaşam alanında oturma ve yatak bölümlerinin yanısıra duş, iki tuvalet, her türlü konforuyla mutfağı yer almıştı. Ayrıca kokpiti kişisel ofisine dönüştürmüştü.

Benzer örnekler dünyanın farklı yerlerinde günden güne artmaktadır. Ayrıca iç mekâna jakuzi, şarap mahzeni, sanat atölyeleri gibi fonksiyonel özelliklerin eklendiği örnekler vardır.

b) Gövdeden Oteller: * İsveç’in Stockholm Arlanda havaalanın yakınında Boeing B-747 tipi jumbo jet “Jumbo Stay” ismiyle otel olarak hizmete girmişti. 33 oda, 76 yatak kapasitesiyle farklı bir otel deneyimi sunulmaktaydı.

2009’da Arlanda’ya yerleştirilen Jumbo Stay otelinde oda fiyatları 44-1895USD arasında değişmekteydi. Hostel tarzı odalar iki veya dört ranzalı, ortak banyolu olup özel odalar banyo tuvaletliydi.

Jumbo Stay oteli dış görünümü, sağda motor yuvasındaki oda ve kanat üstü gezinti yeri

Meraklıları için motor yuvalarındaki odalar, ranzalı yatakhane türündeki odalardan standart odalara kadar farklı seçenekler sunulmaktaydı. Elbette kokpit suit oda olarak düzenlenirken, sol kanat üzerinde gezi parkurunun yanısıra sıcak-soğuk yemek, içki ve atıştırmalıkların servis edildiği bistrosu da vardı.

Mart 2025’te zarar gerekçesiyle iflasını isteyen şirket, oteli hizmete kapatmıştır.

*Başka özel bir örnek Kosta Rika’nın yağmur ormanlarında bulunan “Hotel Costa Verde” dir. Hizmet dışı bırakılan Boeing B-727 uçağının özel bir platforma yerleştirilmesiyle 2000’de devreye girmişti.

Sadece suit olarak hizmet veren otelin içi tamamen sedir ve tik kaplamalarla döşenmiş olup iki odalı, klima, çift banyo tuvaleti vardır. Otel girişinde ahşap veranda ile doğa içinde keyifli anlar sunulmaktadır.

  Costa Verde Otelinin dıştan görünüşü, sağda otelin girişi ile balkonu

Ayrıca konukların hafif yemekler hazırlamasına elverişli mutfak alanı, oturma odasına dönüştürülmüş kokpiti ile havacılık temasını ilginç iç mimarisiyle bütünleştirmiştir. Bu özellikleriyle seyahat ve turizm şirketlerinden çok talep görmektedir.

*Tasarımcılar hizmet dışı bırakılan uçak gövdelerini “Taking Flight” projesiyle bir tür lüks tatil köyü, kamp alanına dönüştürmektedirler. Hem sıcak-her türlü su kıyısında hem de soğuk, dağlık kuzey coğrafyalarda uygulanabilmektedir.

Ağır inşaat gerektiren kalıcı oteller yerine bu üniteler neredeyse yere hiç temas etmeyerek çevre üzerindeki olumsuz etkileri azaltırken her yere taşınabilmesi ayırt edici bir özelliğidir. Proje 600’den fazla uçak gövdesini kapsamaktadır.

Ayrıca esnek modüler sistem olarak geliştirilen tasarımlarda evimsi ve nispeten küçük hacimli uçak gövdeleri talebe göre kolaylıkla yer değiştirilebilecek bağımsız birimler, birbiriyle bağlantılı konuma geçebilmektedir. Bu esneklik yüksek sezonda ve özel etkinliklerde genişleyip büyümeyi, düşük sezonda küçülmeyi sağlamaktadır.

   Modüler sistem uçak üniteleri deniz kıyısı ve ormanlık alanda

Her bir ünite güneş enerjisi, yağmur-kar suyu toplama, depolama, filtreleme vb. çevre dostu özellikleriyle yepyeni bir konsept sunmaktadır. Çevre bilincine sahip tatilciler arasında popüler olan “Taking Flight” yerleşkeleri, doğal afetlerde geçici yerleşkeler olarak kullanılabilinmektedir.

*Hollanda’nın Teuge beldesinde pervaneli Ilyushin IL-18 tipi uçak “Vliegtuig Suit” ismiyle lüks bir otele dönüştürmüş olup sadece dört kişiye hizmet vermektedir.

 Vliegtuig Suit otelinin dıştan görünüşü sağda sauna, jakuzi ve oturma grubu

Beş yıldızlı otellerin tüm konforuna sahip uçak otelde kokpit aynen korunurken, bir mini mutfak, sauna, jakuzi ve oturma odasının yanısıra her türlü elektronik donanıma sahiptir. 40m uzunluğundaki uçak otelin bir gecelik konaklama ücreti -sezona göre değişmesine rağmen- ortalama 500USD üzerindedir.

2/ Restoran, Kafe Kullanımı:

Uçak içi yemeklerin kalitesi, hava yolculuğunun en çok eleştirilen noktalarından biridir. Pek çok havayolu uçuş menülerini oluşturmak için ünlü şefleri istihdam etmektedir. Ucuzcu (Low Cost) şirketler daha kötü kalitelidekileri bir de parayla satmaktadırlar.

Belarus’un Minsk kentinde uçak tamir fabrikasının çalışanlarının çocukları için kafeye dönüştürülen Tupolev Tu-134 uçağının içi

Yemek eleştirilerinin nedenleri arasında üretim-depolama-yükleme-servis zincirindeki sıkıntıların yanısıra yüksek irtifalarda tat alma duyularımızın bozulma eğilimi de vardır. Ayrıca bazen yolcuların uçma korkusundan kaynaklanan daha huysuz, şikayetçi olma eğiliminin öne çıkması da yemek şikayetlerine neden olabilmektedir.

Oysa yeryüzünde uçak gövdelerinden oluşturulan lokanta ve kafelerde yukarıdaki nedenler elimine edilmiştir. Tüm dünyada gün geçtikçe popülerliğini arttıran bu eğilim, prestijli alternatif arayan müşterilerin tercihlerinde önemli rol oynamaktadır.

       Gana’daki La Tante DC-10 lokantasının dış ve iç görünümleri

*Ghana Airways’e ait McDonald Douglas DC-10 tipi yolcu uçağı 2005’te emekli olunca Kotoka havaalanın yakınında tadilatlarla restoran olarak hizmete sunulmuştu.

 “La Tante DC10: Teyze DC-10” adıyla faaliyet gösteren uçağın eski I. Sınıf bölümü, bekleme-fuaye alanı, ekonomi bölümü de yemek salonu ve bar mekânı olarak düzenlenmişti. Elbette masa altındaki bacak aralıkları önceki uçak yapısından çok daha geniş ve konforlu hale getirilmişti.

*Kosta Rika’nın Manuel Antonia bölgesindeki ormanların içinde eski Fairchild C-123 tipi askeri kargo uçağı restoran ve bara dönüştürülerek “El Avión: Uçak” ismiyle faaliyet göstermektedir.

                  El Avión Restoranın dıştan görünümü

1986’da ABD tarafından İran-Kontra Gerilla silah ticaretinde kullanılan kargo uçağı Nikaragua üzerinde vurularak zorunlu iniş yapmıştı. 2000’e kadar terk edilip unutulan hasarlı uçak satın alınarak tadilatlarla yenilenip orman içinde bir yamaç kenarına konuşlandırılmıştı. Halen dünyanın pek çok tur operatörü ve gurme organizasyonlarının teklif listesinde ön sıralarda yer almaktadır.

*Hindistan’ın Ludhiana kentinde Air India’nın servis dışı bıraktığı Airbus A-320 tipi uçağın gövdesi çeşitli tadilatlarla “Hawai Adda” ismiyle restorana dönüştürülmüştü. Çok şık olarak donatılan gövde içi lokantanın menüsünde ağırlıklı olarak vejetaryen yemekleri ve pizzalar yer almaktadır.

   Solda Hawaii Adda, sağda Runway 1 Restoranlarının dıştan görünümleri

*Hindistan’ın Harya kentinde “Hawai Adda’nın” başarısını gören bir aile, yine Air India’nın eski Airbus A-320 tipi uçağını “Runway 1” adıyla oldukça lüks bir restorana dönüştürmüştür. Kokpitte 3 boyutlu uçuş simülasyon oyunu, müşterilere kapıda uçak biniş kartı verilmesi gibi ilgi çekici uygulamaları da vardır.

*İngiltere’nin Bolton kentinde kanatları ve kuyruk bölümü kesilmiş, B-737 uçağının gövdesinin yarısı “Steaks on a Plane” adıyla bir tür atıştırmalık (fast food) konseptiyle hizmet sunmaktadır.

Gövdenin kesik tarafı mutfak haline getirilirken, kabinde 20 kişilik oturma grubu vardır. Kokpit orijinal halini korurken müşteriler için ilginç fotoğraf çekme köşesidir... Yiyecekler strafor tabaklarda, içecekler kâğıt bardaklarda sunulurken konumu da dahil hallice bir atıştırmalık (fast food), yemek mekânıdır.

     Steaks on a Plane Restoranın dış ve iç görünüşü

*ABD’nin Colorado Springs kentinde 1953 yapımı Boeing KC-97 tipi tanker uçağı, “Airplane Restaurant” adıyla faaliyet gösteren bir mekâna dönüştürülmüştür. Kabinde 42 müşteriye, ayrıca “Terminal” isimli uçağın dışındaki bir platformda deniz ürünleri ağırlıklı yemekler ve atıştırmalıklar sunulmaktadır.

Gövdenin içi ve dışı ABD Hava Kuvvetleriyle ilgili pek çok hatıra eşya, resimler vb. simgelerle donatılarak müşterilere ilginç bir atmosfer yaşatılmaktadır.

*İsviçre’nin Glattbrugg kentinde, sahibi havayolu kaptan pilotu Reto Seipel tarafından “Runway 34” ismiyle bir tür hangar restoran olarak işletilmektedir. Hem uçak içi hem de dışında ama hangarın içinde yemek servisi geleneksel ve uluslararası menüleriyle hizmet vermektedir.

                                Runway 34 Hangar ve Uçak Restoranı

Uçak içi ve dışı havacılık meraklıları için ilginç objelerle süslenmiştir.1957 yapımı iki motorlu Ilyushin IL-14 modeli uçak, özellikle ses ve ısı yalıtımı çok güçlü bir hangarın içinde hizmet vermektedir. Uluslararası Zürih Kloten havaalanına yakın olan restoranın ismi de meydandaki bir pistten gelmektedir.

*Yeni Zelanda’nın Taupo kentinde Douglas DC-3 tipi uçağın tamamı McDonald’s restoranı olarak işletilmektedir. 90’lı yıllarda tadilat gören eski South Pasific Airlines uçağının içinde 20 kişiye oturma alanı sağlayabilecek şekilde yeniden düzenlenmişti. Yemeğin kalitesine gelince, bildiğiniz fast food işte…

*New York’ta bir ara “Space Shuttle Café: Uzay Mekiği Kafe” adıyla faaliyet gösteren mekân aslında eski Douglas DC-3 uçağının parçalarıyla uzay mekiğine benzetilmeye çalışılmış yapısıyla kitsch* bir örnekti. Yıllar içinde pek çok kez el değiştirip farklı düzenlemeler uygulanmıştı. Halen bir depoda satılmayı beklemektedir.

(*) Kitsch: Sanat ve tasarım dünyasında estetik değerden yoksun, yüzeysel, kötü taklit, kötü malzemelerden üretilen, bayağı ve gel geç zevke hitap eden nesneleri tanımlayan Almanca kökenli bir sözcüktür.

3/Sergi, Müze, Parti-Eğlence Mekânı Kullanımı:

Boeing B-747 Jumbo jet tipi uçaklar yeni teknolojilerle donatılmış iki motorlu ve daha ekonomik rakipleriyle mücadele edemeyince gökyüzünü yavaşça terk etmişlerdir. Büyük bölümü hurdalık-mezarlığa gönderilirken yeniden işlev kazandırılan uçaklar yerde  insanların dikkat ve ilgilerini -hele büyük gövdeliyse- çekebilmektedir.

                             B-747 İçindeki dans pisti

*İngiltere’nin Cotswold havaalanında British Airways’in, pandemi nedeniyle hizmet dışı bırakılan B-747 uçağı 1(bir) £ sembolik ücretle bir şirkete satılmıştı.

Düğün, doğum günü vb. kutlamalar için yepyeni bir mekâna 14 aylık sıkı bir çalışmayla dönüştürülmüştü. 31 yıllık uçuştan sonra uçağın baş üstü dolapları çıkartılarak, dans pisti, yemek salonu, üst güverte bar vb. farklı özellikli bölümlerin oluşturulması yaklaşık Cotswold meydanında yeni şirketine 500.000£ mal olmuştu.

                         B-747’nin bar ve dans pisti bölümleri

Londra’ya arabayla on dakikalık uzaklıkta olan mekân 2022’de açılmıştı. B-747’nin halen 24 saatlik kirası 12.000£, saatlik ise 1.000£ olarak pazarlanmaktadır.

*2018’de Nevada eyaletindeki Black Rock çölünde düzenlenen interaktif sanat, topluluk, kendini ifade etme etkinliği olan “Burning Man” festivalinde, 45 yıllık hizmetten sonra ıskartaya çıkartılan B-747 uçağı yer almıştı. Üç parça olarak hurdalıktan taşınan uçak, festivalde özel aydınlatmalarla geceleri parlayan B-747’de ilginç ve çılgın kostümler, değişik performans ve sergiler düzenlenmişti.

 Burning Man festivalinde yer alan B-747 ‘nin dış ve iç görüntüleri

Bir kez kullanıldıktan sonra 2022’ye kadar Black Rock çölünde âtıl olarak bekleyen aynı B-747, Las Vegas kentinin eğlence semti AREA 15 tarafından satın alınmıştı. Uygun yenileme faaliyetleriyle kokteyl salonu, dans pisti vb. özellikleriyle hizmete girmişti.

*Saudia Arabia Havayollarının Cidde’de ıskartaya çıkardığı üç adet Boeing B-777 200 tipi uçaklarının kanatları sökülerek karayolundan Riyad’a taşınmıştı. 

Riyad’da Boulevard Runway projesiyle 140.000m² lik açık park ve eğlence alanına üç uçak gövdesi ayrı ayrı yerleştirilmişti. Her biri restoran, kafe, çocuklar için oyun alanı olacak şekilde tadilat gören uçaklara ilgi büyüktür.

*2017’de emekli olup hurdalığa bırakılan bir B-747 400 tipi uçak parçalara ayrılarak 39 tırla Seattle kentinde yapılan 47 katlı iki apartman arasına gövdesi askıda yerleştirilmişti. WB1200 Projesi olarak bilinen karma kullanımlı yapı, Seattle'ın hızla gelişen Denny Triangle semtinde, şehir merkezine yakın bir konumdadır.

      Seattle Kentindeki B-747 Enstelasyonun inşaat aşamaları

Uçak gövdesi karma kullanımlı bir çalışma-yaşam alanının parçası olurken, kentin Boeing şirketine bir saygı uygulaması olarak tasarlanmıştı.

4.2m yükseklikte iki bina arasında tutturulan gövdenin burun kısmı şeffaf bir malzemeyle kapatılırken, havacılıkla ilgili materyallerin sergilendiği bir bölümü de unutulmamıştı.

*Delta Airlines’ın 2015’te hizmet dışı bırakılan B-747 400 tipi uçağı Atlanta’nın Hartsfield-Jackson havaalanında Delta Müzesinin bir bölümü olarak sergilenmeye 2017’de başlamıştı.

Şirket, uçağın pek çok iç ve dış panelini sökerek klima, basınçlandırma, yakıt depoları, kumanda kontrol kabloları, kokpit, üst güverte, kanat vb. bölümleri sergilenen uçağı gezmek için 15USD ödemek gerekmektedir.

Başvurulan Kaynaklar

*Aircraft Interior Comfort and Design (Peter Vink – Taylor& Francis, 2011)

*Boxcar Container Homes: Rainbow Faith Love – Kindle Book, 2026)